Tembi’u hyeguasu hag̃ua: ymaguaréva mbo’epy

Pira rupi’a, py’a ha kangue ruetã ha’e umi tembi’u marangatu apytégui, tetãnguéra ymaguare ko yvy tuichakue javeve oñongatúva omongaru hag̃ua mitã’ípe, mitã okakuaávape ha, tenondete, umi oñembosako’ívape oguereko hag̃ua ita’ýra. Ko’ã tekópe, tembi’u hyeguasu hag̃ua ha’e va’ekue mba’e oñeñangarekoitéva, ha umi itujavéva omotenonde va’ekue. Dentista Weston A. Price jeguatakuéra ohechauka mba’ére: ko’ã tembi’u ome’ẽ heta mineral ha heta avei umi ha’e ohenóiva activador liposoluble, tekotevẽitéva tete okakuaa porãmba hag̃ua.

Tapicha tuichávape, mba’e porã ome’ẽva ojoguaite: tete oipurukuaave umi nutriente ha ojeipysyrõ mba’asykuéragui. Añetehápe, tembi’u marangatu ndaha’éi ko’ag̃aite ojekarúva ára ha ára táva rógakuérape, ha ndaha’éi opavave ohayhúva ichupekuéra ho’u ypy vove. Ha katu, mbovymi mba’e ojeikuaáva kosinape ha akã ijurujáva reheve, ikatu ojeguerohory porãve reimo’ãhaguégui. Valor nutricional-pe, ndaipóri ohasáva chupekuéra.

Ko jehaipyre oñemohenda Jen Allbritton jehaipy rehe, osẽva’ekue Weston A. Price Foundation revista-pe.

Mba’épa umi tembi’u marangatu

Ñe’ẽryru he’i marangatu ha’eha pe mba’e oñeme’ẽva peteĩ hupytyrã rehe ha oñemomba’eguasúva. Eimo’ã peteĩ ava ypykuéra aty oikóva iyvy rupive ha oñakãrapu’ãva umi tembi’u upepegua rupive. Umi itujavéva ombohasa iarandu mitãrusu ha mitãkuña omendatavape, umi ojoguerekóvape, kuña hyeguasúvape ha umi sy omongakuaávape mitã’i ha mitã michĩvape. Oñe’ẽ tembi’u ha’etéva rehe, tekotevẽva omongaru porã hag̃ua tete ko’ã ára hasyvévape.

Ko ñemoñe’ẽ avave ndoporandúi hese ha ndojehechái peteĩ ñe’ẽ soro’ivaramo: ha’e peteĩ añetegua oñemomba’eguasúva.

Mineral ha activador liposoluble

Ohesa’ỹijo jave ko’ã tembi’u oñemomba’eguasúva, Weston Price ojuhu henyhẽha mineral-gui ha henyhẽitereiha umi ha’e ohenóivagui "activador liposoluble". Mineral ha’e umi nutriente haimete opavave oikuaáva, ha’eháicha calcio, magnesio, fósforo, hierro ha yodo. Ojapo heta tembiapo omopu’ã hag̃ua peteĩ tete iporã ha okakuaa porãmbáva, ha omba’apo porã hag̃ua tekove pukukue javeve.

Activador liposoluble katu sa’ive ojeikuaa hese, ha ha’e va’ekue mba’e kañymby Price-pe g̃uarã jepe, hembiapo ñepyrũme. Ciencia ohechauka ipahápe ko’ã "activador" ha’eha umi vitamina A (retinol isómero-kuéra), D (vitamina D3 ha hi’isómero-kuéra) ha K2 mymbaguáva.

Ko’ã activador rembiapo Price voi omombe’u kuatiañe’ẽ Nutrition and Physical Degeneration-pe:

"Osẽ porandu: mba’éichapa tete yvypóra ikatupyry oguenohẽ hag̃ua opaite mineral umi tembi’u ho’úvagui. Heta análisis laboratorio-pegua ohechauka hetavéva tapicha ndaikatuiha oipyhy hetépe mbyte guive hetave calcio ha fósforo tembi’úpe oĩvagui. Mbovýpa tete oiporu odepende tuichaiterei ambue sustancia oĩ haguére, ko’ýte vitamina liposoluble. Ikatu ko’ápe oĩ dieta ko’ag̃agua jejavy tuichavéva: ho’u ha oipuru porã hag̃ua hekópe umi sustancia activadora especial, ha’eháicha vitamina [A, D ha K2], tekotevẽva umi mineral tembi’uregua oĩ hag̃ua organismo poguýpe. Ikatu peteĩ tapicha imbyahýi mineral rehe, oĩ jepe hetaiterei umi tembi’u ho’úvape, ndaikatúigui ojeporu activador liposoluble oĩ’ỹramo hekópe."

Ladrillo ha mezcla

Epensami nde rete ha’eha peteĩ óga ladrillogui ojejapóva: umi mineral ha’e ladrillo, ha umi activador liposoluble katu ha’e mezcla. He’ise, ikatu jaguereko peteĩ dieta henyhẽva tembi’u imbaretetereíva nutriente rehe, ha katu ivalor odepende pe tete ombohasáva añetégui ijupe. Ndaipóriramo umi activador, vitamina A, D3 ha K2, rei oiko ñañeha’ã jakaru hag̃ua tembi’u "hekopeteguáva".

Mbovy generación mboyve, umi tembi’u marangatu ojeguerohoryeterei: oike katuete dietápe, ha ndaikatúi oñembotapykue. Ko’ag̃aite, ñande peteĩteĩme ñandéve og̃uahẽ ñamopu’ãjey hag̃ua ko’ã añetegua peteĩ cultura ijavyetereívape nutrición rehe. Ko ñeha’ã rupive añoite umi tembi’u marangatu oĩjeýta jepi mesápe, ha ojehasáta umi generación oúvape, ifamilia, itava ha itetã tesãi rehehápe.

Tembi’u hyeguasu hag̃ua: umi itujavéva consejo

Jajevyjey umi itujavéva consejo arandúpe. Ha’éta kuri ko’ãichagua mba’e: por lo menos 6 jasy mboyve oñeha’ã hag̃ua hyeguasu, túva ha sy oútava, iporãvéramo, oñepyrũ va’erã ho’u tembi’u marangatu heta (ehecha lista ko’ã ipahaguépe).

Umi okakuaáva dieta-padrão americana reheve, hérava SAD (Standard American Diet), oikotevẽta aravo hetave omyatyrõ hag̃ua umi nutriente ofaltáva: por lo menos 2 ary mboyve oñeha’ã hag̃ua hyeguasu. Ko dieta henyhẽ tembi’u ombotapykuéva mitãnguéra tesãi porãme og̃uahẽ hag̃ua:

• kyra oñembyaíva, hakuetereíva ha ojeguenohẽva solvente reheve;
• so’o criación industrial-gua (oĩramo so’o, heta ho’a rupi pe autora he’ihápe ha’eha jejavy: vegetarianismo);
• hetaiterei agrotóxico ha químico og̃uahẽva tembi’u agricultura convencional-gua rupive, fast-food rupive, ingrediente procesado rupive, higiene ha limpieza mba’e rupive ha y canilla-gua rupive.

Tekove milagro oñepyrũ rire, umi tembi’u marangatu osegi va’erã hyeguasu aja pukukue. Sy oñangareko va’erã upéicha avei hembi’úre omokambu aja, ha upéva, autora he’iháicha, ipuku va’erã por lo menos 1 ary.

Ryguasu rupi’a sa’yju ha py’a: mitã tembi’u ñepyrũrã

4 ha 6 jasy pa’ũme, autora he’iháicha, mitã ikatúma ombojoapy sy kambu umi tembi’u ñepyrũrã reheve, iporãvéramo ryguasu caipira (okápe oikovéva) rupi’a sa’yju ha py’a. Fundación omyesakã ko aravo Nourishing a Growing Baby-pe, ha Nu&Cru katu Guía Mitã Tembi’u Ñepyrũ Ymaguaréva-pe ha artículo Mitã tembi’u ñepyrũrã-pe.

Ryguasu rupi’a sa’yju ome’ẽ colina, apytu’ũ okakuaa hag̃ua, ha colesterol, omongarúva apytu’ũ ha oipytyvõva ojejapo hag̃ua sistema intestinal. Py’a ome’ẽ hierro, ijeñongatu oguejyetereíva 6 jasy rupi, avei vitamina B12, B6, A ha C ha haimete opaite mineral mitã oikotevẽva. Ndaha’éi rei, ryguasu rupi’a sa’yju ha py’a ha’e tembi’u marangatu.

Tembi’u marangatu Occidente-pegua

Occidente-pe, tembi’u marangatu ojekuaavéva ha’e kamby ha hembiapokue crudo vaka oikóva ñu-pe, ryguasu sãsope oikóva rupi’a sa’yju ha aceite de hígado de bacalao.

Occidente rembi’úpe, tembi’u marangatu haimete okañymbahápe, aceite de hígado de bacalao ha’e peteĩ seguro tekove rehegua. Ñorairõ Guasu Mokõiha peve, tuvakuéra ha salud rehegua profesional-kuéra oikuaa ko aceite oipytyvõha mitãnguéra okakuaa ha okakuaa porã hag̃ua. Peteĩ anuncio ary 1930-pegua, ojehechaukáva artículo original-pe, opromete ko aceite ome’ẽtaha mitã’ípe pytyvõ oikotevẽva oguereko hag̃ua "iñakã ojejapo porãva, ijatukupe hova ha hatã, ipyti’a mbarete ha henyhẽ ha hãi hesãi ha oñemboysýiva".

Mboy aceite de hígado de bacalao, fundación he’iháicha

Ko’ã dosis oĩva ko’ápe ha’e umi fundación orrecomendáva artículo Cod Liver Oil Basics and Recommendations-pe:

• Mitã 3 jasy guive 12 ary peve: peteĩ dosis ome’ẽva 5.000 UI rupi vitamina A ha 500 UI vitamina D ára ñavõ, upéva ojojoja 1 cucharita rupi aceite de hígado de bacalao común térã ½ cucharita aceite oguerekóva hetave vitamina. Michĩvévape g̃uarã, eipuru peteĩ gotero térã peteĩ jeringa.
• Mitã 12 ary ári ha tuichakuéra: peteĩ dosis de mantenimiento 10.000 UI rupi vitamina A ha 1.000 UI vitamina D ára ñavõ, térã 2 cucharita aceite común térã 1 cucharita aceite oguerekóva hetave vitamina.
• Kuña hyeguasúva ha omokambúva: 20.000 UI rupi vitamina A ha 2.000 UI vitamina D ára ñavõ, térã 4 cucharita aceite común térã 2 cucharita aceite oguerekóva hetave vitamina.

Ava ypykuéra tembi’u marangatu

• Tembi’u yguasúgui oúva: pira michĩ entero, pira py’a, aceite de hígado de pescado, pira akã ha mariscos.
• Kamby ha hembiapokue crudo: kamby entero, kamby fermentado, crema de leche ha manteca mymba oikóva ñu-pe mba’e.
• Rupi’a: guyra rupi’a, ko’ýte hesa’yju, ha avei tymbachu’i rupi’a ha pira rupi’a.
• Mymba ryepy: py’a, apytu’ũ, kũ, caracú, riñón, bofe, mondongo, tripa ha órgano reproductor-kuéra.
• Mymba ñandy: vaka, ovecha ra’y, mymba ka’aguy, kuré, guyra ha mymba yguasupegua mba’e.
• Tymbachu’i ha ambue: yvy yso, ysoguasu, yso ha tuku.

Irundy tembi’u marangatu ojekuaa’ivéva oikotevẽ ojehecha porãve: pira michĩ, pira rupi’a, caracú ha py’a. Michĩmi arandu reheve, oike ikatu Occidente rembi’úpe heta hendáicha he’ẽ porãitéva.

Pira michĩ: sardina, anchoa ha iñirũnguéra

Pira michĩ ikyrakuéva, ipyahúva térã ojembopirúva, ha’e tembi’u imbaretetereíva ojekaru rupi entero, hekanguekuéra reheve ha, sapy’ánte (iporãvéntema), iñakã ha hyepy reheve. Natekotevẽi ojeipe’a ipire ni hekangue: ojekaru pira’i entero. Ojembopiru rire, oĩ mba’e ojehecha porãvéva, ko’ýte hesa, ha heta mitã ombovy’aiterei upéva. Price omombe’u heta tetã ombopirúva pira pyahu oñongatu hag̃ua imbarete.

Anchoa, sardina ha whitebait iporãiterei oñembojoapy hag̃ua familia pira rembi’úre. Oguereko heta calcio ha ambue mineral, ha vitamina A, D ha B12. Avei oguereko sa’ive mercurio ha ambue contaminante pira tuichavéva, tiburón (Brasil-pe oñembohérava cação) ha atún, oĩgui cadena alimentaria y rehegua iñypýpe ha okaru ko’ýte plancton. Organización norteamericana Environmental Defense Fund oguereko marandu contaminante oĩva pira ha mariscos-pe rehegua.

Anchoa

Anchoa ha’e pira michĩva, ijuky ha isa’y hovy’ivéva, oĩ hetaiterei océano Atlántico, Índico ha Pacífico-pe. Ipiru ha he’ẽ hatã, ha jepi oñemopotĩ, oñemopiro’y salmuera-pe ha oñeñongatu aséite-pe: ha’e umi aliche (anchoa ñeñongatupy) ñande conserva-kuéragui.

Pe gentleman's relish, peteĩ pasta ijukýva ojejapóva anchoa, manteca, ka’a ha especia-gui, ojeiporu hetaiterei Inglaterra-pe siglo XIX ñepyrũme, oñemyasãi hag̃ua sándwich-pe ha ome’ẽ hag̃ua he’ẽ pira bolita ha croqueta-pe. Europa tuichakue javeve, anchoa pyahu oñemarinádova oĩ gueteri jepi menú-pe. Estados Unidos-pe ojekuaa pizza ári oñemoĩva ramo, ha ingrediénte ramo salsa ensalada Caesar-pegua ha salsa inglesa-pe g̃uarã.

Sardina

Sardina réra oñeme’ẽ veinte variedad ári pira y jukýpe oikovéva, michĩ, ikyrakuéva ha hendypu plata-icha, arenque pehẽnguéva. Ko ñe’ẽ ou isla italiana Cerdeña-gui, upépe ha’ekuéra ha’ékuri umi pira ñepyrũrã oñeñongatúva aséite-pe. Ko’ág̃a ojepeska Atlántico, Pacífico ha Mediterráneo-pe, ha jepi oñani atyguasúpe, y ape ypýpe.

Oñevende pyahu (hasy ojejuhu hag̃ua Estados Unidos-pe), lata-pe aséite ndive (aséite de oliva iporãvéva) térã salsa ndive, ijuky, ahumada térã ipiru. Hetavéva sardina industrializada oñemopotĩ, oñeipe’a iñakã ha oñembyaku vapor-pe oike mboyve lata-pe. Ikatu rejapo nde voi nde mba’e ko receta sardina lata-peguáicha rupive.

Asia-pe, sardina ra’y ipiru, hérava niboshi (sapy’ánte oñembohasa anchoa ramo), oje’u bocadito ramo ha ojeiporu ymaguare guive caldo niboshi dashi-pe, ha’éva sopa miso pyenda. Japón-pe, sardina chyryry he’ẽ ha hái, tazukuri, oĩ Año Nuevo jegueromandu’ápe. Corea-pe, sardina chyryry oguereko jengibre, ajo ha pasta ky’ỹi.

Mba’éichapa ojeiporu pira’i kosinape

Anchoa ipiru he’ẽ porãite ojehypýirõ ensalada hovýpe térã oñembojehe’árõ chili térã salsa-pe, ha vy’ápe ikatu oike umi galletita juky pira-icha ojejapóva rendaguépe. Embojehe’a peteĩ po’apy salsa tomate-pe remyasãi mboyve masa pizza fermentación natural-pe: avave ndohechakuaamo’ãi pira’i oytaha upépe.

Sardina ikatu ojemoĩ pizza ári, oike salsa ensalada-pegua ha pasta-pe (ha’eháicha salsa hovy cremosa, umi receta oĩvape iguýpe, térã ñande paté sardina-pegua), ome’ẽ he’ẽ sopa-pe térã oñembojehe’a ensalada salmón-pegua ndive omoambue’ỹre hetaiterei he’ẽ. Umi ipy’aguasuvévape g̃uarã, iporã peteĩ wrap térã sándwich sardina-pegua peteĩ pasta ndive, ha’eháicha homus térã tapenade aceituna-gui, ryguasu rupi’a mbopupupyre oñekytĩva, tomate ha palta, opavave ojemoĩva rúcula térã berro tupápe.

Whitebait: pira’i oje’úva entéro

Whitebait ha’e pe réra oñeme’ẽva heta pira ra’ýpe, 2,5 cm térã michĩvéva, oje’úva entéro, iñakã, ipepo ha ihyepykue reheve. Nueva Zelanda-pe jepi oike omelet-pe térã oñembochyryry empanado. Gran Bretaña-pe, ko’ã pira’i (jepi arenque ra’y) oñehypy limõ rykuépe ha oñeme’ẽ mbujape ha manteca ndive.

Peteĩ ta’ãnga artículo ypykuépe ohechauka whitebait británico empanado ha oñembochyryrýva sebo vaka hakúpe, ha pe ohaíva ombohéra "peteĩ fast-food hesãiteva añetehápe". Oikuaáva manjubinha chyryry (pira’i michĩmi oñembochyryrýva) Brasil bar-kuérape, ontende porã pe py’amongeta. Rembochyryry hag̃ua ymaguaréicha, ehecha mba’éichapa ojejapo kure ñandy ha sebo vaka ógape.

Pira rupi’a: tesoro ojegueraha va’ekue Andes-pe

Pira rupi’a ha’e tembi’u marangatu opa yvy ape ári ymaite guive. Price ohai mba’eichaitépa Andes-pegua kuéra oñeha’ã mbarete ogueraha hag̃ua pira rupi’a ipirúva yguasu rembe’ýgui itáva yvy’ape oĩvape, sapy’ánte heta sa kilómetro mombyry. Ojapo hikuái upéva ome’ẽ hag̃ua umi oĩvape hi’ára imemby hag̃ua, nutriente kuéra oikotevẽva oheñói hag̃ua mitã hesãiporãvéva.

Ko’ã pira rupi’a henyhẽ vitamina A, D ha K2 (Price Activador X), avei zinc, yodo ha DHA, ácido graso omopu’ãva apytu’ũ. Upévare ha’e superalimento ipu’akaitéva mitã ha tuichakuéra g̃uarã. Peteĩ análisis UBE Laboratories ojapova’ekue, fundación ohepyme’ẽva, he’i pira rupi’a oguerekoha 17.000 UI vitamina D peteĩ cuchara sopa-pe.

Esquimal kuéra ho’u heta salmón rupi’a ha ambue pira rupi’a, py’ỹinte ára ha ára. Ára haku jave, salmón rupi’a ojemopiru kuarahýpe oñeñongatu hag̃ua ary pukukue, ko’ýte kuña hyeguasúva g̃uarã.

Caviar, ikura ha tobiko

Heta pira rupi’a oĩ jeporavorã. Hetavéva upepete oimo’ã caviar rehe, katu técnicamente upe téra oguereko añoite esturión beluga rupi’a, pira ymaitereiguáva. Ambue opavéva ha’e pira rupi’a ñoite, jepémo jepi ojejapo peteĩchaguáicha: ojeipe’a membrana-gui peteĩ peneira-pe, oñembopyte ojeipe’a hag̃ua hykue, ha umi rupi’a michĩ oñembojuky mbeguekatu ha oñemboty pyahu lata michĩme, térã oñenlata ha oñembohaku.

Salmón rupi’a ha’e umi ojejuhu hasy’ỹvéva ha, jepi, he’ẽvéva. Japón-pe hérava ikura, ñe’ẽ ojegueru ruso ikra-gui, ha oike sushi-pe, upéicha avei tobiko, pira oveveva rupi’a he’ẽ michĩva ha pytã-sa’yju hesakãitéva, jepi ojeporúva California roll mbojeguarã. Peteĩ mba’e: hetavéva California roll oguereko kani, cangrejo mbojojaha henyhẽva aditivo-gui. Ejerure cangrejo añetegua.

Mba’éichapa ojeservi pira rupi’a

“Caviar” juky ha procesado, pyahu térã latapegua, he’ẽ porãite sevói oñemopehẽ’i porãva ha crema agria ndive. Emoĩ peteĩ cuchara crème fraîche térã crema agria peteĩ galleta porã térã panqueque piru ári ha emo’ã pira rupi’a ha sevói oñemopehẽ’íva reheve. Pya’éta opa.

Pira rupi’a ndojeprocesáiva hasyve ho’u ha oñembosako’i hag̃ua. Ojevende pyahu, congelado, ñeatatypyre térã ipirúva. Repiráramo ha rejuhu rupi’a pira ryepýpe, eiporu porã: ho’u upepete térã egueraha nderógape ha eservi pan tostado ha manteca reheve. Pira ñemuhára ikatu avei oguereko rupi’a pyahu. Pira rupi’a ipirúva ha congelado jepi oñemboja ojuehe ha ome’ẽ michĩmi hetave tembiapo.

Pira rupi’a congelado ikatu ojedescongela mbeguekatu, oikotevẽ háicha. Emosarambi mbovymi mitã apyka yvate bandeja ári: hetavéva jey, ohayhúta hi’“arveja juky”, he’i háicha Nina Planck, Real Food rembiapo jára.

Ambue tape hasy’ỹva ojeporu hag̃ua pira rupi’a pyahu térã ipirúva ha’e embojoapy peteĩ cuchara ogaygua ryguasu rupi’a revuelto-pe térã mitã panqueque ryguasu rupi’a sa’yjúgui rehe. Emoĩ peteĩ térã mokõi ryguasu campogua rupi’a sa’yju peteĩ ña’ẽme, embojehe’a ka’avo, so’o térã pira mbichy, pira rupi’a ha condimento, ha embopytã sartén hakúpe, panqueque-icha.

Ehecha avei embojehe’a peteĩ cuchara upe salmón ensalada mayonesa ha pesto reheve rejapotavape, térã embojehe’a pasta tomate ipirúvagui, paté salmón ñeatatypyrégui (receta oĩ ko’ã ñe’ẽ guýpe) térã ketchup crudo-pe, embohetave hag̃ua nutriente.

Grecia-pe ha ambue tetã Europa-peguápe, pira rupi’a juky ha ñeatatypyre térã ipirúva ha’e ingrediente tenondeguáva peteĩ pasta he’ẽ porãitévape, taramosalata, oguerekóva peteĩ versión ko’ápe Nu&Cru-pe: paté pira rupi’águi.

Py’a: hierro heta tembi’u peteĩha guive

Guyra py’a (ganso, ype, pavo térã ryguasu), pira, vaka, ovecha ra’y, mymba ka’aguy ha kure py’a ojekuaa ko yvy tuichakuére peteĩ superalimento ramo, ha Nu&Cru ohaimbáma hese ko artículo Py’a: tembi’u nutritivovéva oĩva. Opaite py’a henyhẽ hierro ha ambue mineral-gui, colina ha vitamina complejo B-gui, ko’ýte umi iñimportanteitéva B6 ha B12. Péro peteĩteĩ oguereko imbaretekue:

• rumiante py’a (vaka, ovecha ra’y ha mymba ka’aguy) ha’e tembi’u iporãvéva jarekóva vitamina A rehe;
• kure py’a henyhẽ vitamina D-gui;
• guyra py’a oguereko mbytere rupi vitamina A vaka térã ovecha ra’y py’a oguerekóvagui, péro ikatu ha’e iporãvéva opavavégui, oguerekógui vitamina A, D ha K2 ojoja porãva.

Sy kambu oguerekóre michĩmi hierro, py’a ha’e tembi’u peteĩha hepyetéva mitã’ípe g̃uarã: seis mes rupi, mitã onase porãva hi’árape oñongatúva hierro oñepyrũ oguejy. Heta cultura ymaguaréva-pe, py’a ojeisu’u raẽva ha’e tembi’u peteĩha ojepuruetéva, he’iháicha médica Naomi Baumslag artículo Tricks of the Infant Food Industry-pe. Ndaha’éi mba’e ojehechapyrãva oñemomba’eguasúramo ko tembi’u: vitamina ha mineral hetakuépe, ohasa haimete opaite ambue tembi’úpe.

Py’a oñembojojávo ambue tembi’úre

Valor 100 gramo-pe g̃uarã, he’iháicha cuadro oñemoherakuãva artículo original ndive:

• Fósforo: manzana 6 mg; zanahoria 31 mg; so’o pytã 140 mg; py’a 476 mg.
• Hierro: manzana 0,1 mg; zanahoria 0,6 mg; so’o pytã 3,3 mg; py’a 8,8 mg.
• Zinc: manzana 0,05 mg; zanahoria 0,3 mg; so’o pytã 4,4 mg; py’a 4,0 mg.
• Cobre: manzana 0,04 mg; zanahoria 0,08 mg; so’o pytã 0,2 mg; py’a 12 mg.
• Vitamina B2: manzana 0,02 mg; zanahoria 0,05 mg; so’o pytã 0,2 mg; py’a 4,2 mg.
• Vitamina A: manzana 0; zanahoria 0; so’o pytã 40 UI; py’a 53.400 UI.
• Vitamina C: manzana 7 mg; zanahoria 6 mg; so’o pytã 0; py’a 27 mg.
• Vitamina B6: manzana 0,03 mg; zanahoria 0,1 mg; so’o pytã 0,07 mg; py’a 0,73 mg.
• Vitamina B12: manzana 0; zanahoria 0; so’o pytã 1,84 mcg; py’a 111,3 mcg.

Mba’éichapa jaiporavóta py’a

Iporãvéva ha’e jajogua mymba oikovaekue ñu químico’ỹme py’a. Mokõiha iporãvéva ha’e ryguasu, vaka térã vaka ra’y py’a orgánico. Mbohapyha, vaka ra’y py’a ndaha’éiva orgánico, ko’ã mymba ipyahúva ohasa jepi ñu rupi umi mes peteĩha hekovépe. Mbovy ára oikóva ñúme ojoavy peteĩ estancia ambuégui, upévare iporã japorandu. Ani rejogua ryguasu, kure ha vaka ojemongakuaáva confinamiento-pe py’a. Nu&Cru productor-kuéra mapa nepytyvõ rejuhu hag̃ua umi omongakuaáva mymba ñu rupi.

He’ẽ rehe, vaka ra’y py’a ojehecha iporãvéva opavavégui, he’ẽ mbegue ha hu’ũgui. Ovecha ra’y py’a oho upe rire, ha ryguasu py’a oĩ upe nivel-pe avei, he’ẽ ha textura ikangyvégui. Vaka py’a hatãve ha he’ẽ mbaretevéva vaka ra’y py’águi, péro ndojejapo hetaitereíramo, he’ẽ porãiterei avei. Kure py’a he’ẽ mbaretevéva ha iporãve embutido oñemohe’ẽ porãvape, liverwurst alemán-icha.

Mba’e py’apa ha’éramo jepe, py’a ñamoakỹ térã ñamarina ramo, ombohu’ũ he’ẽ mbarete térã iro heta tapicha ndojeguerohorýiva, ha avei ombohu’ũve chupe. Kamby, suero de manteca, kamby hái, limõ rykue térã vinagre oiko porã. Ambue técnica oĩ ko’ápe: Mba’éichapa ñambosako’íta py’a umi ndoguerohorýivape g̃uarã.

Mba’éichapa ñambosako’i py’a

Py’a ndorekói heta ñandy, upévare iporã ñambosako’i hetaite kure ñandy, ganso ñandy, bacon ñandy térã aceite de coco reheve. Kure ñandy ha bacon ñandy, orekóva heta vitamina D, oñemoirũ porãite vaka py’a térã ovecha py’a ndive, orekóva heta vitamina A ha sa’i térã ni mba’eve vitamina D.

Py’a ikatu ñambochyryry, ñambosa’a parrilla ári, ñamboja’o bacon ndive térã jajapo chorizo, paté ha embutido. Ne mandu’áke: rembojyvéramo malpasado ojehasávo, py’a ohatãmba. Ipype opyta va’erã pytãmimi, ha katu hatãmimi. Ha sevói, ko’ýte caramelizada, ha’e py’a irũ porãvéva, ojehechaháicha py’a sevói reheve ymaguarépe.

Py’a avei ikatu jakañy pya’e so’o rembi’úpe: albóndiga, hamburguesa, pastel de carne, taco ryepy ha guiso. Ha guyra py’a jajapo pasta ha paté he’ẽ porãitéva.

Ko’ã consejo práctico ome’ẽ autora:

• Erallá py’a ho’ysãmimi jave ha embo’ysã jey michĩmi ramo térã hielo forma-pe, ereko hag̃ua katuete ne po pýpe sa’imi emoĩ hag̃ua ko’ã tembi’úpe.
• Py’a ojeipiru va’ekue, polvo-pe térã cápsula-pe, ha’e peteĩ opción umi familia ndojeprepararéi gueteri ho’u hag̃ua py’a. Pe polvo ikatu ojehe’a so’o rembi’úre ha ndomoambuéi hete.
• Bacalao py’a lata-pegua ñandesorprende mba’éichapa suave. Ehe’a ambue tembi’u so’o térã marisco reheve, térã ejapo pasta oje’éva Eat Fat, Lose Fat kuatiañe’ẽme, Sally Fallon Morell ha Mary Enig ohai va’ekue: embojeheru peteĩ lata bacalao py’a ahumado mbohapy cuchara guasu mayonesa, juky ha pimienta ndive. Emboja’o galleta ndive térã sándwich ha wrap-pe.

Karaku: “kangue apytu’ũ”

“Umi tavayguakuéra ymaguaréva ho’úva mymba tuichavéva nohejareíri karaku okañýva kangue ryepýpe; upéva rangue, omomba’eguasu tembi’u ombokyrẽ porãitéva ramo”, he’i Sally Fallon Morell iartículo Bone Marrow-pe.

Ko’ã techapyrã oĩ opa yvy ape ári. Alaska ypykuéra ho’u jepi caribú ha alce karaku. India-pe ojehayhu nalli nihari, tembi’u ymaguaréva karaku oñembojýva mbeguemimi. México-pe vaka karaku (tuétano) oñemoĩ taco ha tostada ryepýpe. Filipinas-pe, ha’e mba’e tenondeguáva peteĩ caldo hérava bulalo-pe. Ruso ñe’ẽme, karaku he’ise “kangue apytu’ũ”, ha upéva ohechauka ymaite guive ojekuaa hepyha, he’iháicha Elena Molokhovets kuatia tembi’u apo rehegua ymaguaréva.

Nutrition and Physical Degeneration-pe, Price ohai América del Norte ypykuéra rehe: “Mitãnguéra rembi’úpe peteĩ hendagua tuichaitéva ha’e karaku oñembosako’íva heta hendáicha, kambu rekovia ramo ha avei tembi’u especial ramo.”

Omoĩrõ guare menú peteĩ orfanato-pe g̃uarã, Price omoĩ avei karaku. Mitãnguéra “ohupyty peteĩ plato hondo orekóva mbytere litro rupi guiso ka’avo ha so’o ikyra porãitéva, ojejapóva karaku ha so’o hu’ũva reheve: so’o ojeasa jepi parrilla ári ha’eño, ani hag̃ua okañy hykuere, upéi oñemboja’opa michĩmimi ha oñemoĩ karaku caldo-pe, oguerekóva tapia ka’avo oñemboja’opa michĩva ha heta zanahoria sa’yjuetéva”.

Mba’épa oĩ kaguĩme

Umi análisis laboratorio-pegua ohechauka 100 gramo kaguĩ (seis cuchara guasu ha mbyte rupi) oguerekoha 677 UI vitamina A, 29 microgramo vitamina K2 ha heta ñandy imbareteva hete-pe g̃uarã (45% peve saturada). Kaguĩ henyhẽ esfingolípido-gui, ñandy especial oñangarekóva umi célula membrana rehe ani hag̃ua ombyai umi mba’e ijerére oĩva, ha ha’e mba’e tekotevẽtereíva apytu’ũ ha sistema nervioso-pe g̃uarã.

Rejoguávo kangue kaguĩ reheve (jepivegua tetyma kangue), eheka tapiaite umi mymba okakuaáva sãsóme: ovecha ra’y, tóro, búfalo. Ehechave ko mba’e rehegua Kaguĩ: mba’e porãpa ome’ẽ ha mba’éichapa ojeprepara.

Mba’éichapa ojeprepara kaguĩ

Pe tape ndahasyvéva oguahẽ hag̃ua kaguĩ tembi’úpe ha’e reyku’i kangue guive peteĩ salsa térã guisado ojembojýva mbeguemi. Kangue ikatu avei ojeasa térã ojembojy.

Ojeasa hag̃ua, chef inglés Fergus Henderson, omoheñóiva The Whole Beast: Nose to Tail Eating, ohechauka peteĩ tape ndahasýiva: emoĩ umi kangue pehẽ (7,5 cm rupi) oñembo’ýva peteĩ sartén ikatúva oike horno-pe ha easa 230 °C-pe 20 minuto rupi. "Ojeheka peteĩ kaguĩ ipirĩ ha ikangy, ha katu ndoyku’íri, upéva oiko ipukueterei ramo", he’i haꞌe. Umi ipunta ipererĩmi. Ho’u hag̃ua, enohẽ kaguĩ peteĩ tenedor michĩ térã cuchara oñeꞌẽva upévape g̃uarã, emoasãi mbujape ojejapóva fermentación natural reheve ha ojehapéva ári, emoĩ michĩmi juky yguasugua ha ejaho’i peteĩ ensalada perejil reheve. Ñande versión ha’e kaguĩ ojeasáva.

Kaguĩ pytãngy ha ndaha’éiva tanimbu sa’ýicha rerekose, eheja kangue 5 guive 7,5 cm peve y ro’ysã ryepýpe 12 guive 24 aravo peve, ha emoambue y heta jey. Ko paso ndomoambuéi mba’eve nutrición-pe, ha katu pe sa’y morotĩve ikatu ombohe’ẽve kaguĩ. Upéi, ejaho’i kangue y ro’ysã reheve, emopupumi ha embojy tata michĩme 20 minuto guive 1 aravo peve, kangue tuichakue ojehechaháicha.

Ojembojy rire, ejagarra umi kangue haku peteĩ repasador reheve ha enohẽ kaguĩ cuchara cabo térã peteĩ cuchara ojejapóva upévape g̃uarã. Emoasãi manteca-icha galletita ári, embojehe’a peteĩ pasta térã salsa ka’avo rehegua ndive, térã embojoapy peteĩ cuchara henyhẽva peteĩ kambuchi sopa térã guisado-pe (ehecha receta iguýpe), ceremonia guasu’ỹre. Ambue idea: emoasãi peteĩ ja’o po’i kaguĩ peteĩ tortilla ári (iporãvéva ta’ỹi ohokýva rehegua), ejaho’i salsa mexicana, limõ ha michĩmi juky yguasugua reheve.

Peteĩ mba’e tekotevẽva ñane rekópe

Jajapo umi tembi’u marangatu ymaguare jeporu oñemomba’eguasúva ndaha’éi añoite py’aporã: tekotevẽtereíva. Ta’e memby rerekokuaa hag̃ua, ñanemitãnguéra hete ha iñakã okakuaapa porã hag̃ua, térã jaguenohẽve hag̃ua umi nutriente tuichávo, umi tembi’u marangatu tekotevẽ oĩ jepi mesa ári.

Pe autora he’i ñane familia rekoporã rehehápe, tekotevẽha jaheka mborayhúpe ymaguare tembi’u arandu, ha ñambohape umi tembi’u marangatu oĩ hag̃ua jepi ko’ag̃agua tembi’u apo rekópe.

Receta tembi’u marangatu reheve

Salsa hovy ikrémava

Mba’e oñeikotevẽva

• 1 aguakate ojepirapo ha oñenohẽ hi’ãingue
• ½ taza mayonesa, iporãvéva ojejapóramo ógape
• ½ taza crema agria térã yogur natural
• 5 térã 6 filete anchoa (aliche) ojeky’ipyre
• 2 kuchara guasu cebollita de hoja ojeky’ipyre
• 2 kuchara guasu cilantro ojeky’ipyre
• 1 kuchara guasu sitrõ rykue
• 1 áho ojeky’ipyre
• juky ha pimienta ehecha porãháicha

Mba’éichapa ojejapo

Embojere opaite mba’e procesadora térã licuadora-pe ikrémava peve ha eñongatu heladera-pe, peteĩ kandépe oñembotypáva porã, 24 aravo peve. Eipuru ensalada-pe, salsa ramo verdura hecha’ýva térã ojembojýva vapor-pe g̃uarã, térã embojehe’a coliflor térã papa puré ndive.

Paté salmón ahumado pira rupi’a reheve

Mba’e oñeikotevẽva

• ½ taza salmón ahumado ojeky’ipyre
• 2 kuchara guasu sitrõ rykue ojeykuaru’ãva ko’ág̃aite
• 115 g cream cheese, iporãvéva orgánico térã ojejapóramo ógape
• 2 kuchara guasu sevói pytã térã cebollita de hoja ojeky’i’ipyre porã
• 1 térã 2 kuchara guasu pira rupi’a ipirúva
• juky ha pimienta ehecha porãháicha

Mba’éichapa ojejapo

Embojere opaite mba’e procesadora-pe opyta peve peteĩcha ha ipererĩ. Eñongatu heladera-pe, kandépe oñembotypáva porã, 24 aravo peve. Peteĩ kuchara guasu pira rupi’a ome’ẽ 17.000 UI vitamina D. Sally Fallon Morell he’iháicha, pira rupi’a oñembojoajúramo crema agria, crème fraîche térã cream cheese ndive, oñembyaty vitamina A, D ha K2 peteĩ jeýpe: tembi’u marangatu ojoajúva ha imbaretetereíva.

Py’a ojechyryrýva higo reheve

Mba’e oñeikotevẽva

• 2 sevói ojeky’ipyre
• 1 locote pytã pehẽ’i michĩme
• 5 higo ipirúva ojeky’i’ipyre
• ½ taza narã rykue, iporãvéva ojeykuaru’ãramo ko’ág̃aite
• ½ taza jukysy so’o térã ryguasu ojejapóva ógape
• 1 taza py’a vaka, bisonte térã ryguasu oñeky’ipyre, orgánico ha mymba okarúva kapi’ípe
• juky ehecha porãháicha (½ kuchara’i rupi)
• 1 kuchara guasu kure ñandy térã tocino ñandy

Mba’éichapa ojejapo

1. Eipotáramo, ejaheja py’a mbovy aravo kamby hái-pe térã y vinagre michĩmi reheve.
2. Echyryry sevói pe ñandy reiporavóvape hesakã peve.
3. Emoĩ locote ha higo ha embojy hu’ũ peve.
4. Emoĩ jukysy ha narã rykue ha embojy ykue ipohýi peve salsa-icha.
5. Emoĩ py’a ha embojy ojy porã peve añónte, ipytãmi gueteri mbytépe.
6. Eme’ẽ mbujape integral térã mbujape fermentación natural-pegua tostado ndive.

Ko tembi’u apoha ou nutricionista Dianne Koehler-gui. Jukysy rehegua, ehecha Kangue jukysy: mba’e porã ome’ẽva ha mba’éichapa ojejapo.

Jukysy so’o karaku reheve

Chef John Umlauf ojapo ko tembi’u conferencia Wise Traditions 2004-pe, ha ojeguerohoryeterei. Osẽ 5,7 litro rupi.

Mba’e oñeikotevẽva

• 4 pehẽ garrón kangue reheve, oñekytĩva 5 cm ipe ramo (upéicha oñekytĩ avei ossobuco)
• 6 kuchara guasu aséite de oliva
• 3,8 litro y ojefiltráva
• 900 g zanahoria ojepirapopyre
• 900 g papa ojejohéiva
• 450 g chalota térã sevói ojepirapopyre
• 2 lata guasu tomate ojepirapopyre ha ojeykuaru’ãva
• 1 taza vinagre balsámico
• 3 térã 4 laurel rogue
• 4 kuchara guasu pimienta hovy hãingue
• 1 kuchara guasu pimienta hũ ojeyvyku’i pohýi
• 3 kuchara guasu áho pyahu ojeky’ipyre
• 1 taza perejil pyahu ojeky’ipyre
• juky yguasugua ehecha porãháicha

Mba’éichapa ojejapo

1. Embopiru porã so’o ha emoĩ ári pimienta hũ.
2. Peteĩ ña’ẽ tuichávape, ipype ipohýiva ha ndaha’éiva aluminio, embohaku pa’ũ aséite ha embopytãmi so’o mokõive ijykére.
3. Emoĩ y, vinagre, tomate, laurel rogue ha pimienta hovy. Embojy tata michĩme 4 aravo, térã so’o ojepehẽ’i ijehegui peve.
4. Enohẽ so’o ha kangue jukysýgui ha ejaheja hoysã. Emoĩ jey jukysy tata michĩme ha enohẽ tyjuí ha ky’a ári oĩva.
5. Emboja’o so’o kangue ha cartílago-gui.
6. Ekytĩ papa ha zanahoria pehẽ’i michĩme ha emoĩ jukysýpe áho ndive.
7. Ekytĩ chalota térã sevói irundýpe, embojere aséite hembývape, embojy horno-pe térã echyryry ipytãmi peve ha emoĩ jukysýpe.
8. Verdura hu’ũmarõ, emoĩ jey so’o ña’ẽme, emoĩ perejil ha emoĩ juky ehecha porãháicha.

Ryguasu py’a paté ndahasýiva

Ryguasu py’a oguereko sa’ive vitamina A vaka térã ovecha ra’y py’águi, ha katu autora he’iháicha, ikatu hi’nutritivove jepe, ombyaty rupi vitamina A, D ha K2, umi mbohapy activador liposoluble Weston Price omombe’úva, peteĩ paquete he’ẽ porãitépe.

Mba’e oñeikotevẽva

• 450 g ryguasu py’a, ryguasu ñúme oñemongakuaávagui
• 2 cuchara guasu manteca, kure ñandy térã bacon ñandy
• ½ taza coñac
• ½ taza caldo so’o térã ryguasúgui ogapýpe ojejapóva
• 1 diente aho ojejosopáva
• 1 cuchara michĩ pimienta verde grano ojeipiruva, ojejosopáva
• ¼ cuchara michĩ romero ojeipiruva ojejosopáva
• ½ cuchara michĩ mostaza ku’i
• ½ cuchara michĩ eneldo ojeipiruva
• 3 térã 4 cuchara guasu manteca hu’ũmava
• juky oñemopotĩ’ỹva, nde reipotaháicha

Mba’éichapa ojejapo

1. Embopiru py’a ha embojy porã manteca, kure ñandy térã bacon ñandýpe ipytã porã peve.
2. Emoĩ coñac ha caldo sartén-pe ha ekarai hugua ojepe’a hag̃ua umi jykue.
3. Emoĩ avei aho, pimienta, romero, mostaza ha eneldo.
4. Embopupu tykue oñemomichĩ ha oiko peve peteĩ pasta hatãmíva.
5. Eha’arõ py’a ho’ysãmi peve ha embopúa procesador-pe manteca hu’ũmava ndive isỹi peve.
6. Emoĩ juky hekopete ha emboja’o tostada mbujape fermentación natural-gua ndive térã endivia rogue ári.

Nu&Cru oguereko avei imba’éva py’a paté.

Karaku flan

Oĩ 4 tapicha g̃uarã.

Mba’e oñeikotevẽva

• 6 rupi kangue karaku reheguáva, 5 guive 7,5 cm peve ipukukue
• 1 taza crema de leche pyahu
• 2 rupi’a sa’yju
• 1 rupi’a entero
• juky oñemopotĩ’ỹva ha pimienta, nde reipotaháicha

Mba’éichapa ojejapo

1. Emoĩ kangue y ro’ýpe 12 guive 24 aravo peve, emoambuévo y heta jey.
2. Emo’ã kangue y ro’ýpe, embopupu mbeguekatúpe ha embojy tata michĩmívape 20 minuto rupi.
3. Enohẽ karaku cilindro cuchara michĩ mango rupive.
4. Embopúa crema de leche karaku ha rupi’a ndive ha embohe’ẽ reipotaháicha.
5. Ehykue irundy molde michĩme, peteĩteĩ tapicha g̃uarã, oñembohykuãva manteca reheve, emoĩ asadera y haku reheve ári ha embojy baño maría-pe 150 °C-pe 20 minuto rupi, ohatã peve.
6. Eheja ho’ysã ha enohẽ moldegui. Emboja’o so’o ndive.

Emoñe’ẽ avei

Nu&Cru-pe

• Tembi’u imemby rire: resguardo rekoporã
• Mitã’i tembi’u ñepyrũ: mba’épa ikatu reme’ẽ
• Py’a: tembi’u hi’nutritivovéva oĩva
• Karaku: iporãha ha mba’éichapa ojejapo
• Ryguasu korapýpe: rupi’a ryguasu ñúme oikóvagui nde rógape
• Receta tembi’u marangatu reheve: py’a paté, pira rupi’a paté, karaku ojeasáva, rupi’a sa’yju cremoso ha sardina lata sardina-icha
• Ymaguaréicha Mitã’i Tembi’u Ñepyrũ Rape, rupi’a sa’yju ha py’a reheve ijypy jasykuéra guive
• Productor-kuéra mapa rejogua hag̃ua py’a, kangue ha rupi’a mymba ñúme oñemongakuaávagui

Weston A. Price Foundation-pe (inglés ñe’ẽme)

• Diet for Pregnant and Nursing Mothers
• Vitamins for Fetal Development: Conception to Birth
• Nourishing a Growing Baby
• The Liver Files
• Cod Liver Oil Basics and Recommendations
• Princípios Atemporais de Dietas Tradicionais Saudáveis (portugués ñe’ẽme)

Referencias

1. Price, Weston A. Nutrition and Physical Degeneration, edición 6ha, p. 269.
2. Mateljan, George. The World's Healthiest Foods: Essential Guide for the Healthiest Way of Eating. Artículo "Sardines", 2007, p. 490-491.
3. Idem.
4. Gordon, Meredith. Such Stuff as Dreams are Made On: The Story of Caviar, from Prehistory to the Present. Harvard Law School.
5. Forristal, Linda Joyce. The Roe of Health, columna In the Kitchen with Mother Linda. Wise Traditions, arapoty 2002.
6. Morell, Sally Fallon. Honoring the Sacred Foods, ñemongeta Wise Traditions conferencia-pe, 14 jasypateĩ 2009.
7. Baumslag, Naomi. Tricks of the Infant Food Industry. Wise Traditions, araroky 2001.
8. Razaitis, Lynn. The Liver Files. Wise Traditions, arapoty 2005.
9. Fallon, Sally. Bone Marrow. Wise Traditions, arahaku 2007.
10. Molokhovets, Elena. A Gift to Young Housewives (Rusia, 1861), Katherine Czapp e-mail-pe he’iháicha, 28 jasypokõi 2009.
11. Price, Weston A. Nutrition and Physical Degeneration, edición 6ha, p. 260.
12. Idem, p. 295.
13. Sphingolipid. Wikipedia (inglés ñe’ẽme).
14. Morell, Sally Fallon. Honoring the Sacred Foods, ñemongeta Wise Traditions conferencia-pe, 14 jasypateĩ 2009.
15. Fallon, Sally. Bone Marrow. Wise Traditions, arahaku 2007.
16. Fallon, Sally ha Enig, Mary. Cod Liver Oil Basics and Recommendations. Jasykõi 2009.
17. Razaitis, Lynn. The Liver Files. Wise Traditions, arapoty 2005.
18. Morell, Sally Fallon. Honoring the Sacred Foods, ñemongeta Wise Traditions conferencia-pe, 14 jasypateĩ 2009.

Ko artículo ha’e adaptación oñembohéra "Sacred Foods for Exceptionally Healthy Babies… and Parents, Too!" rehegua, Jen Allbritton ohaiva’ekue, oñemoherakuãva’ekue Weston A. Price Foundation revista Wise Traditions in Food, Farming and the Healing Arts-pe, 2010 araroky jave. Emoñe’ẽ pe ypykuéra inglés ñe’ẽme.