Weston A. Price: mba’épa ñanembo’e umi tetã ymaguare tembi’u rehe

No ñepyrũ siglo XX-pe, ko yvy ojapurahápe tembi’u industrialización gotyo, peteĩ dentista americano oñepyrũ oporandu peteĩ porandu hasy’ỹetéva:

mba’érepa oĩ tetã haimete ndorekóiva tãi ñembyai (caries), tãi ndoĩporãiva hendápe ha umi mba’asy ojehecha ohóva tavaguasúpe?

Héra Weston A. Price.

Ary 1930 rupi, Price oguata heta tenda yvy ape ári rupi, ohesa’ỹijo umi tetã oikovéva gueteri ymaguare reko ha tembi’u rupive. Ohasa comunidad-kuéra Suiza-pe, tetã isla Hébridas-pegua, tetã ypykuéra América del Norte-pegua, comunidad-kuéra Polinesia, Melanesia, África, Australia ha ambue tendápe.

Pe ombopy’amongetavéva chupe ndaha’éi oĩha peteĩ dieta ha’etéva.

Ha’e hína ambue hendáicha.

Tembi’u oñemoambuepaite peteĩ regióngui ambuépe, ha katu oĩ umi principio ojehecha jey jeýva.

Price ombyaty umi mba’e ohechakuaa’akue aranduka Nutrition and Physical Degeneration-pe, oñemoherakuãva ypy ary 1939-pe.

Heta década rire, hembiapo omokyre’ỹta Weston A. Price Foundation ñemopyenda, peteĩ organización oñemoĩva ohesa’ỹijo ha omoherakuã umi dieta ymaguare.

Ehecha avei: ore video Weston A. Price rehegua.

Price ndojuhúi peteĩ dieta ymaguare añónte. Ojuhu hetáva.

Ikatu kóva hína hembiapo pehẽngue iporãitevéva.

Oĩ tetã ho’úva heta kamby ha umi mba’e ojejapóva kambýgui.

Ambue katu haimete ndo’úi kamby.

Oĩ ojeroviaitéva pira ha mariscos rehe.

Ambue ho’u so’o, ryepypegua (achura), cereal, tubérculo térã tembi’u fermentado.

Mba’éichapa oñembyaty tembi’u oñemoambue ára reko, yvy reko, ára pa’ũ ha mba’épa ikatu ome’ẽ tenda tenda.

Upévare, ñaha’ãramo jajapo Weston Price-gui peteĩ dieta peteĩnte rerovahára, ñamokañýta upe ohechakuaa’akue tuichavéva.

Ndaipóri peteĩ menú opavavépe g̃uarã.

Oĩ katu principio.

1. Tembi’u oñemopyenda tembi’u añetetére

Umi tetã Price ohesa’ỹijo’akuépe, umi tembi’u ultraprocesado ko’ag̃agua ndaha’éi voi tembi’u ymaguare pehẽngue.

Ndaipóri gaseosa, galleta fábricagua, cereal hi’ẽ, aséite refinadoiterei térã heta producto ojejapóva oñemyengovia hag̃ua karu.

Industrialización oñepyrũma ogueraha comunidad-kuéra peguápe tembi’u ko’ãichagua:

• asuka refinada;
• harina morotĩ;
• mba’e he’ẽva (dulce);
• conserva;
• aséite procesado;
• producto industrializado.

Price oguerovia ohechahague juru resãi oñembyaiha ko’ã tembi’u omyengoviávo mbeguekatúpe tembi’u ymaguare.

Ko’ág̃a, haimete sa ary rire, ikatu kóva hína hembiapo pehẽngue ko’ag̃aguavéva.

Tembi’u ndojejapovéima ingrediente-gui añónte, ha ko’ág̃a oñembyaty ohovévo producto alimenticio oĩmbáma ho’u hag̃uáicha.

Price-pe g̃uarã, porandu tuichavéva ndaha’éi añónte:

"Mboy caloría oĩ ko’ápe?"

Ha katu:

"Mba’e tembi’úpa kóva ha moõguipa ou?"

2. Densidad nutricional raẽ, upéi caloría papa

Price oñeinteresaiterei oikuaa haguã mboy vitamina ha mineral oguereko umi tembi’u ymaguare.

Weston A. Price Foundation he’i Price análisis ohechaukaha ko’ã tembi’u oguerekoha densidad yvate mineral ha vitamina-gui, ko’ýte umi nutriente liposoluble oĩva tembi’u mymbagui oúva apytépe.

Upégui osẽ peteĩ principio iñimportantéva:

ndajahecháiva’erã peteĩ tembi’u mboy caloría, proteína, kyra térã carbohidrato oguerekóre añoite.

Peteĩ tembi’u ikatu avei ñantende mboy ha mba’eichagua micronutriente ome’ẽháre.

Upévare tembi’u ko’ãichagua:

• ryguasu rupi’a;
• pira;
• marisko;
• so’o;
• ryekue (achura);
• kamby ha ijehegui ojejapóva;
• kaldo;
• ka’avo;
• yva;
• hapo ho’upyrã (tubérculo);

oĩ va’ekue tenda iñimportántepe opaichagua cultura ymaguarépe.

Pe lógica ha’e va’ekue ojeporu porã tembi’u ijetu’ũmbáva ha nutritivo, ndaha’éi oñeñeha’ẽ haguãnte ojehupyty meta abstracta macronutriente rehegua.

3. Mymba pukukue ha’e va’ekue tembi’u

Ikatu michĩmi oĩ joavy tembi’u ymaguare ha ko’ag̃agua apytépe ojehecha porãitéva ko’ãichaite.

Ko’ág̃a, heta tapichápe g̃uarã, ho’u peteĩ mymba he’ise ho’u so’o ro’o añoite.

Lomito.

Pyti’a.

Bife angosto.

Hamburguesa.

Umi cultura Price ohecha va’ekuépe, jepi ojeporu hetave ha tuichave pe mymba.

Oike va’ekue tembi’úpe:

• so’o;
• kyra;
• py’a;
• korasõ;
• ambue ryekue;
• kangue;
• pire;
• kangue’i (cartílago);
• karaku;
• ryguasu rupi’a;
• kamby, oĩ ramo upe cultura tembi’úpe.

Heta cultura omomba’eguasu umi pehẽ ñande ko’ág̃a ñamombo jepíva.

Ko jeporu oguereko avei peteĩ lógica hasy’ỹva: peteĩ mymba ojejukáva ha’e va’ekue peteĩ mba’e hepyetéva ha ojeporupaitéva’erã.

4. Kyra ndaha’éi voi ñande enemigo

Price ohecha heta tetã ho’úva tembi’u heta kyra oguerekóva ijeheguiete.

Kamby kyra (manteca), mymba kyra, ryguasu rupi’a sa’yju, kamby entero, pira ikyráva ha ambue tembi’u oike va’ekue umíva apytépe peteĩ peteĩ dieta-pe.

Kóva ojoavy peteĩ idea oisãmbyhy va’ekue heta nutrición siglo XX-pe: ojeipe’ase kyra umi tembi’úgui akóinte oguereko va’ekue.

Weston A. Price Foundation ohechaháicha, kyra ymaguare oike tembi’u nutritivo-pe ha oipytyvõ avei ome’ẽ haguã vitamina liposoluble.

Kóva ndohe’iséi opaite kyra ojojaha térã ndaha’eiha mba’eve mboy ja’u.

He’ise añoite kyra oĩ ramo ijeheguiete peteĩ tembi’u ymaguarépe, upéva añoite ndojapóiva’erã upe tembi’úgui peteĩ mba’e ndajaipotaiva.

5. Omofermenta ha’e va’ekue kosina rembiapo

Heta ymave, oĩ mboyve heladera, conservante térã envase al vacío, opaichagua cultura oikuaa oisãmbyhy haguã microorganismo oñongatu ha omoambue haguã hembi’u.

Fermentación ndaha’éi va’ekue moda.

Ha’e va’ekue tecnología.

Mbujape fermentación natural rehegua, ka’avo fermentado, bebida fermentada, kesu, yogur ha heta ambue tembi’u ojoguáva osẽ ijeheguiete opaichagua tenda yvy ape ári.

Weston A. Price Foundation omoĩ umi tembi’u lactofermentado iprincipio tembi’u ymaguare rehegua apytépe.

Ikatu iporã ñanemandu’a ñande ypykuéra ndohecháiha tembi’u peteĩ mba’e ikatúvaicha ojeho’u upepete añoite.

Ha’ekuéra oikuaa:

omofermenta, omoipiru, ombojuky, ombojy, oñongatu ha omoambue.

6. Umi grano, ra’ỹi ha legumbre oñembosako’i porã raẽ

Ambue mba’e iñimportánteva: heta tembi’u ka’avo rehegua ndojepo’ói reíri ñande yvy apógui ha ndojekarúi pya’e pya’éva.

Umi grano, ra’ỹi, castaña ha legumbre jepi ohasa técnica ko’ãichagua rupi:

• oñemoĩ y ryepýpe;
• oñemboheñói;
• fermentación;
• ñembojy are;
• mbujape ñembojy fermentación natural (masa madre) rupive.

Ko’ã proceso omoambue tembi’u reko, ha ikatu oipytyvõ ojedigeri porãve hag̃ua térã omoambue mba’éichapa ñande rete ohupyty umi nutriente.

Ikatu kóva ha’e peteĩ mba’e iñambuevéva pe ñaporandu reíre "mba’épa ho’u kuri ñande ypykuéra?" ha ñaporandu "mba’éichapa ombosako’i hikuái umi ho’úva?"

Tembi’u apo reko avei ha’e tembi’u rehegua.

7. Kangue avei oho japepópe

Weston A. Price Foundation ohechauka ambue jepokuaa oĩva heta tembi’uapo tradicional-pe: kangue ojeporu porã.

Heta siglo pukukue, caldo, sopa ha so’o mbojy are ha’e kuri peteĩ tape ojeporu hag̃ua mymba hembyre.

Kangue, joajuha, pire ha tejido conectivo oñembojy mbegue mbegue ambue ingrediente ndive.

Ndaikotevẽi kuri ojejogua "colágeno" peteĩ frasco-pe.

Upéva ha’e rei voi kuri tembi’uapo rehegua.

8. Tembi’u calidad oñepyrũ kosina mboyve

Oĩ gueteri peteĩ mba’e jepi ojehesaráiva ñañe’ẽ jave tembi’úre.

Mba’éichapa ojeapo pe tembi’u?

Yvy, pasto, y, ára jere ha mymba tembi’u voi omoambue pe og̃uahẽva mesa ári.

Price oma’ẽ porãiterei mamógui oúpa umi tembi’u ho’úva umi tetã ohóva ohecha.

Ko jehecha ombojoaju tembi’u ha ñemitỹ.

Ikatu ndaha’éi tekotevẽ ñañomongeta pypuku ñande rembi’u calidad-re ñañomongeta’ỹre avei pe yvy calidad-re, ome’ẽva ko tembi’u.

9. Tembi’u ha’e kuri cultura, ndaha’éi nutrición añónte

Umi comunidad Price ohesa’ỹijova’ekue ndoikuaái tabla macronutriente rehegua.

Ndoiporúi aplicación ohai hag̃ua caloría.

Ndojoguái tembi’u peteĩ influencer he’ihaguére peteĩ molécula iporã térã ivai.

Tembi’u rehegua arandu ohasa kuri generación ha generación.

Mitã oma’ẽ.

Oike avei.

Oñemoarandu omono’õ.

Ombosako’i.

Ombojy.

Omofermenta.

Oñongatu.

Karu ha’e kuri cultura rehegua.

Ikatu ko’ág̃a jaguereko hetave información nutricional oimeraẽ generación yma guarégui, ha upéicharõ jepe, jajepe’a ohóvo ñande tembi’u ñemitỹ ha ñembosako’ígui.

10. Umi generación oúva tembi’u tuicha mba’e kuri

Price ohechauka avei mba’eichaitépa umi cultura oñangareko tembi’úre umi ára ojoajúva fertilidad, hyeguasu, mitã kambu ha mitã okakuaa rehe.

Ha’e ohechakuéra ha Weston A. Price Foundation he’iháicha upe rire, oĩ kuri tembi’u ojehecháva nutritivoitéramo, ojeñongatúva térã oñemomba’eguasúva ko’ã árape.

Ko’ã mba’e rapykuéri oĩva py’amongeta ndahasýi:

ñamongaru peteĩ generación ha’e avei ñambosako’i pe oúva upe rire.

Ikatu kóva ha’e peteĩ principio pypukuvéva ojejuhúva hembiapópe.

Tembi’u ndojehechái kuri combustible-ramo añónte ohasa hag̃ua ára.

Ha’e kuri peteĩ família ha peteĩ comunidad hekove osegi hag̃ua rehegua.

11. Ndaipóri peteĩ tembi’u ymaguare opavavépe g̃uarã

Price rembiapo oipytyvõvaerã avei ñandéve ani hag̃ua jajapo ambue jejavy ojehúva jepi.

Jaimo’ã oĩha peteĩ "tembi’u ymaguare" año.

Ndaipóri.

Peteĩ tetã oikóva Ártico ykére ndaikatúi okaru peteĩ ambue tetã oikóva isla hakuhápe guáicha.

Peteĩ tetã omongakuaáva mymba oguereko tembi’u iñambuéva peteĩ tetã oikóva yguasu rembe’ýpe guive.

Umi chokokue Alpes-pegua okaru iñambuéva Pacífico-pegua komunidakuéragui.

Pe opytáva ndaha’éi peteĩ lísta ingrediénte opavavépe g̃uarã.

Ha’e arandu tendaguáva.

Jakaru umi mba’e pe yvy ikatúva ome’ẽ ha ñaaprende jaipuru hag̃ua ko’ã tembi’u ikatuháicha iporãvévape.

Weston Price rembiapo opyta añetéva

Ikatu pe Weston Price ome’ẽva iporãvéva ndaha’éi peteĩ lísta hatã he’íva ñandéve mba’épa jakaruva’erã.

Ha’e ojapo peteĩ porandu.

Mba’épa oiko jaheja jave tembi’u ha arandu ojejapova’ekue heta generación pukukue ha jamyengovia pya’e umi producto industrial-pe?

Haimete sa ary rire iviajekuéragui, ko porandu iñimportante gueteri.

Noñaikotevẽi jajapo jey añetehápe 1930-gua kosina.

Avei noñaikotevẽi jaguerovia opa mba’e tradicional iporãvehague ijeheguiete.

Ha katu ikatu oĩ arandu ñagueru jeývo umi mba’e ndahasyietéva:

Tembi’u añetegua.

Ingrediénte jaikuaa porãva.

Mymba ha ka’avo ojeporúva entero-ite.

Ñembojy.

Fermentación.

Tembi’u ára ha’eháicha.

Arandu ojehasáva óga ryepýpe.

Ha, tenondete, jaikuaa jey tembi’u noñepyrũiha embalaje-pe.

Oñepyrũ yvýpe.

Peteĩ mba’e iñimportánteva

Weston A. Price Foundation odefende avei unos kuánto mba’e jejapo ndojoajúiva umi recomendación ko’ag̃agua ome’ẽva autoridad tuicháva tesãi pública rehegua.

Peteĩ techapyrã ha’e kamby crudo jey’u. Fundación orrekomenda unos kuánto situación-pe, ha umi órgano CDC-icha katu he’i kamby ndojepasteurisáiva ikatuha ohasa microorganismo Salmonella, E. coli, Campylobacter ha Listeria-icha, ha upe peligro tuichave mitã’ikuérape g̃uarã, kuña hyeguasúvape, tujakuérape ha umi tapicha hetekuéra idefénsa ikangývape (inmunocomprometido).

Fundación omoherakuã avei recomendación específica bacalao py’a ñandy (aceite de hígado de bacalao) ha vitamina A rehegua. Vitamina A pré-formada dosis yvate ikatu ivenenoso ha oñeikotevẽ ojeñangareko porãve hese hyeguasu aja.

Upévare, jastudia Weston Price ndojeruréi jajapo opa recomendación ojejapova’ekue upe rire hérape peteĩ léi opavavépe g̃uarã.

Ikatu ñagueru jey pe iporãvéva hembiapo oguerekóva:

jahecha mba’éichapa yvypóra okaru generación-kuéra pukukue, ñantende umi técnica omoheñoiva’ekue ha jahecha jey tembi’u peteĩ mba’e tuichavéicha caloría ñembojoapygui.

Referencia-kuéra

1. Weston A. Price Foundation. 11 Principles Overview. Página oficial ombyatýva umi 11 principio tembi’u rehegua fundación odefendéva ko’ág̃a.
2. Weston A. Price Foundation. Princípios Atemporais de Dietas Tradicionais Saudáveis. Versión oficial portugués ñe’ẽme umi tembi’u tradicional reko ha principio rehegua, organización he’iháicha.
3. Weston A. Price Foundation. Characteristics of Traditional Diets. Mbykyhápe umi tekotee fundación he’íva oguerekoha umi tetã tradicional Price ohesa’ỹijova’ekue.
4. Weston A. Price Foundation. Nutrition and Physical Degeneration. Fundación material ojejapóva pe kuatiañe’ẽ Weston A. Price oguenohẽva’ekue 1939-pe rehe.
5. Weston A. Price Foundation. Weston A. Price, DDS. Price rekove ñemombe’u ha mbykyhápe iviaje ha mba’e ohechava’ekue.
6. Weston A. Price Foundation. The Scientific Approach of Weston Price. Ñemongeta metodología observacional Price oipuruva’ekue ha ilímite rehe.
7. CDC. Raw Milk. Orientación ko’ag̃agua tembi’u seguridad rehegua kamby ndojepasteurisáiva jey’u rehe.
8. NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin A and Carotenoids: Fact Sheet for Health Professionals. Referencia oñe’ẽva tekotevẽ nutricional, límite yvatevéva ha peligro vitamina A jey’u hetaitereírõ rehe.
9. Nu&Cru. Video Weston A. Price rehegua. Ehecha YouTube-pe