Ryguasu korapýpe: eguereko ryguasu rupi’a korapygua nde rógape

Jen Allbritton, columnista Weston A. Price Foundation revista-pegua, oñepyrũ ohupyty peteĩ ipy’apy ymaguare ryguasu korapýpe omongakuaávo: oiko chugui peteĩ productora rural michĩ, omba’apo yvy ha ojepuru imba’apo yva, ha ani, ha’e voi he’iháicha, oikove ambue tapicha mba’apo rupive. Upéramiete, ovy’ahápe ko jeikove pyahúre Os Pioneiros serie-pe ojapoháicha, ha’e oipota gueteri opa comodidad oĩva suburbio-pe, ko’ág̃a peve katu.

Upévare, ojapo ipy peteĩha. Ogayguakuéra oguereko ñepyrũ po ryguasu vy’apáva, ombopukáva ha hague hetáva, oikóva óga korapýpe, peteĩ tenda semirrural-pe. Pe ohaíva he’i ijupe ojapo hague upéva mitãnguéra rehehápe, ha katu omoneĩ oguerekoha mba’ére hetave ijupe g̃uarãnte.

Ryguasu ombopukaiterei ha mascota iporãitéva. Ohasa ára, ha katu ko’ág̃a ogayguakuéra ikatúma oipyhy umi "mitãkuñanguéra" ijyvápe, ha ha’ekuéra oñani oúvo ohecha jave chupekuéra. Añetehápe oha’arõ hikuái tembi’u rembyre, ha katu pe ohaíva oiporavo ogueroviase ojapoha upéva mborayhúgui.

Oimérõ oñandúva ipotaha ojapo peteĩ mba’e kokue rekoháicha ha oguerekóva peteĩ yvy pehẽ’imi hembýva, ha’e omombe’u mba’éichapa ko’ã guyra ñemongakuaa: oipytyvõ hikuái kokuemíme, oaprovecha opaite tembi’u rembyre osẽva kosinagui ha ome’ẽ aravo heta vy’a tuvakuéra ha mitãnguérape g̃uarã. Ha iñimportantevéva: araka’eve ndaipotamo’ãvéima ndéve ryguasu rupi’a, ha ikatu jepe reguereko hetaiterei reme’ẽ haguã ne ogayguakuéra ha nde angirũnguérape térã, iporãvéva gueteri, rembohekovia haguã peteĩ mba’e reikotevẽvare.

Ko artículo ha’e peteĩ columna Growing Wise Kids serie-pegua ñemoambue, ko serie oñe’ẽva mitãnguéra rembi’úre.

Mba’ére 1: ryguasu rupi’a korapygua henyhẽve mba’e porãgui

Ndaipóri py’amokõi, ryguasu rupi’a pyahu umi ryguasu oñemongakuaáva ñúme, ñane ryguasu korapygua, iporãve he’ẽ ha nutrición rehe umi ryguasu rupi’a criadero convencional-pegua oñevendéva ñemuhápe. Ryguasu rupi’a ha’e tembi’u oñemomba’eguasúva yma guive: ryguasu, ype, ganso, karumbe ha pira rupi’a.

Ryguasu rupi’a sa’yju ha’e ypykue hetavéva mokõi carotenoide iporãitéva rehegua, luteína ha zeaxantina. Umi sa’yju hesa’yjuetéva nahenyhẽi añoite ko’ã antioxidante liposoluble-gui, ome’ẽ avei chupekuéra peteĩ forma tete oaprovecha porãvéva umi ka’avo, avati ha hetave suplemento-gui.

Ko’ã nutriente oje’e ombohovaiha degeneración macular ha catarata ha oipytyvõha tesa resãi. Ha katu, pe ohaíva he’iháicha, iporãha ndaha’éi mbovymi ha oike avei oñangareko pire rehe kuarahy ombyaívagui ha jepe omboguejy pe peligro oiko haguã cáncer colon ha kambu-pe.

Mba’épa oĩ peteĩ ryguasu rupi’ápe

• Proteína completa: umi poapy aminoácido esencial omopu’ãva proteína. Peteĩ ryguasu rupi’a tuicháva, oĩmbáva ha pyahu oguereko 6 guive 7 gramo peve proteína.
• Kyra: 5 gramo rupi (1,5 gramo saturada), oipytyvõva ojeabsorbe haguã opaite vitamina liposoluble oĩva ryguasu rupi’ápe voi.
• Colesterol: 200 miligramo rupi peteĩ ryguasu rupi’ápe, peteĩ nutriente apytu’ũ ohayhuetéva.
• Vitamina ha mineral: vitamina A, K, E, D ha complejo B, avei hierro, fósforo, potasio ha calcio.
• Colina: peteĩ mba’e kyrakuéva oĩva opaite célula oikovévape ha ha’e apytu’ũ pehẽngue tuichavéva apytégui.

Pe ohaíva he’iháicha, colina oipytyvõ avei omyasãi colesterol oñembyatýva, ani haguã kyra ha colesterol oñemboja tuguy rapére (arteria). Ñemohu’ã: ani rekyhyje ryguasu rupi’a ho’u haguã, ko’ýte umi sa’yju, henyhẽva colesterol-gui.

Ryguasu rupi’a sa’yju he’i heta mba’e

Supermercado-pegua ryguasu rupi’a ndaje’ái, ryguasu kapi’ipe okakuaáva rupi’a sa’yju ha’e sa’yju-pytãngy hesakã porãva. Upéva ohechauka oguerekoha hetave caroteno, ha’ete xantofila, umi ka’avo hovy ha avati sa’yju pigmento natural sa’yju-pytãngy. Hetavéramo caroteno, sa’yju ha’e hũve ha pytãngyve, ha hetave avei vitamina ikyrakuéra ryepýpe oñembyaitéva (liposoluble).

Umi sa’yju hesakãvéva ojehechauka ára yvoty jave, kapi’i ipyahu ha mymba’i (insecto) heta jave. Sa’yju avei hesakãmbegue oho ryguasu rupi’a itujave. Ha ojeheka avei, ryguasu raza ha hi’aréha, hembi’u (kapi’i, mymba’i ha ración) ha ára rekovaicha.

Ryguasu ndaha’éi vegetariana

Ryguasu, omnívora, ojapóramo hekoitépe ojeheka hembi’u, ho’u mymba’i, sevo’i (ha mbói jepe, ikatúramo), kapi’i ha ka’avo hesãiva, ha’evaicha llantén (ka’avo pohã) rogue ha pyno ipiruva’ekue, umíva omoheta ryguasu omoĩva rupi’a ha omombyaty sa’yju ryguasu rupi’a sa’yjúpe. Ho’u avei avati ha ración oĩva hi’upyrendápe, ha katu upéva ndaha’éi hembi’u iporãvéva chupe.

Nemandu’áke: ryguasu ha’e omnívora, ndaha’éi vegetariana, heta tapicha opensaháicha. Ojejapo ho’u hag̃ua tembi’u mymba ha ka’avo reheguáva. Peteĩ dieta vegetariana añoite ndohejái ohupyty hesãi porãmbaite, omboykégui chuguikuéra umi nutriente ojuhúva’erã ojeheka jave estancia, korapy ha kapi’i rupi.

Ryguasu jaula ryepýpe oĩva rupi’a ndaje’ái, ryguasu ojepoíva ha ojehekáva kapi’ipe rupi’a oguereko hetave ômega-3, vitamina E ha vitamina A, ha avei hetaiterei ácido fólico ha vitamina B12. Kuarahy resape oñembohováiva avei ha’ete peteĩ nutriente ha omoheta natural-mente ryguasu omoĩva rupi’a. Upévare eheja nde ryguasukuérape okápe ikatuháicha pukukue!

Mba’ére 2: ojeahorra pirapire ha aravo

Ryguasu kapi’ipe okakuaa porãva rupi’a ndaha’éi ndahasýi jajuhu hag̃ua. Jaheka hag̃ua oñemohendávo kilómetro káda peteĩ, ha katu ohechakuaa rire mba’éichapa ndahasýi ojepe’a hag̃ua hupi’akuéra hyti oĩva ijehegui korapýpe, autora ndoikuaái ojevy jey hag̃ua umi tekovejápe. Ohorra combustible ha precio yvatevéva ohepyme’ẽva docena-re productor-pe, ha omyengoviávo ryguasu rupi’a ambue mba’ére, ikatu ogana jepe pirapire ifamília-pe g̃uarã. Ndoguerekóiva korapy ikatu oheka ryguasu rupi’a korapygua añetegua Nu&Cru productorkuéra mapa-pe.

Ambue consejo: rejapóramo nde angirũ pe oñangarekóvare sección verdura orgánica-re mercado barriopegua, ikatu rehupyty ka’avo ituja eterei mesápe g̃uarã, ha katu iporãitereíva ryguasúpe g̃uarã.

Ryguasu ha kokue’i

Ryguasu ipytyvõ guasu avei kokue’ípe. Ryguasu repoti hetaiterei nitrógeno oguereko, iporãitereíva yvýpe g̃uarã, ha ryguasu róga yvy ári ojepyso va’ekue oiko peteĩ cobertura muerta iporãitereívaramo (vale reikuaa método cama ojoaripyrépe, deep litter). Ko cama hetaiterei nitrógeno oguerekóva oñehundi ha oiko compost-ramo peteĩ ary jepe ndaha’éirõ oho mboyve kokue’ípe.

Ryguasu ikatúramo ochu’u ha ojeheka kokue’ípe (ñemitỹ ra’y oñemohatã porã rire ha ñemono’õ rire), ombogue plaga, omongakuaa yvy natural-mente ha omboguejy mba’eve ipyapẽme.

Mba’eve nohóiri yty ryru’ípe

Ryguasu reguerekóramo, mba’eve nohóiri yty ryru’ípe. Ha’ekuéra oikotevẽ heta calcio, ha peteĩ tape ome’ẽ hag̃ua chupekuéra ha’e ojeme’ẽjey chupekuéra hupi’a pire voi. Peteĩ teĩ ryguasu reguerekoha oguereko hekotee: oĩ omombóva pire chupekuéra ojepuru rire ryguasu rupi’a; ambue katu omopiru pire kuarahýpe térã hornope ha omongu’ipa, ani hag̃ua ojekuaa ryguasu rupi’a pireha. Peteĩ mba’e reñangarekova’erã: ryguasúkuéra ojepokuaáramo ho’u ryguasu rupi’a, ikatu oñepyrũ ho’u umi omoñemóva voi, ha upéva ndaha’éi mba’eve iporãva ogaygua ryguasu rupi’a ñongatupyrã.

Oje’e jepe ikatuha ojepuru ryguasu rupi’a pire ku’i calcio rehegua yvypóra g̃uarã. Haihára ndohupytýi gueteri upe peve, ha katu omombo peteĩ térã mokõi pire ikéfir de agua fermentación-pe, omombarete hag̃ua upe y’u. Fundación omyesakã ko’ã y’u jehaipy Who Needs Soda Pop with These Bodacious Beverages-pe, ha Nu&Cru katu Lactofermentación: mba’épa ha mba’éichapa ojejapo-pe.

Ryguasúkuéra ho’use avei kosina rembyre. Mba’épa iporãvéta umi zanahoria pire, repollo rakã, so’o ha pira rembyre ha umi ka’avo ohasáma kokuépe (melón, pepino, zapallito) g̃uarã, ojevy rangue ha’ekuéra rembi’úpe ha ou jey ñandéve ryguasu rupi’áramo, ryguasu oñemongakuaáva ñúme? Umi ryguasu rupi’a sa’yju naranja iporãitevéva oúva ryguasu "ojemongarúva zapallito-pe"-gui. Ñangareko: cebolla ha ajo ikatu ome’ẽ ryguasu rupi’ape peteĩ he michĩmi "iñambuéva".

Mba’érepa 3: ombovy’a ha relativamente hasy’ỹ

Haihára he’i "relativamente" opa mba’e niko relativo rupi. Chupe g̃uarã, ryguasu rupi’a oguerekóvo hógape ombopy’aguapy ha ohasaiterei pe tiempo ohundíva omboguatávo auto estado tuichakue javeve oheka hag̃ua ryguasu rupi’a iporãvéva, ryguasu oñemongakuaáva estándar yvatevéva reheve. Térã, ivaivéva gueteri, opyta ryguasu rupi’a’ỹre heta ojeheka rupi térã tambo región-pegua michĩ oproduci rupi.

Oĩ, añetehápe, tembiapo. Peteĩha, oñemopu’ãva’erã korapy ijokopyre, ryguasu róga ha umi mba’e ho’u ha hoy’u hag̃ua. Upéi, ou tembiapo ára ha ára. Ryguasúkuéra oikotevẽ:

• y ro’ysã;
• yvytu potĩ;
• grit, umi ita’i michĩ opytáva moela-pe ha oipytyvõva oñemongu’i hag̃ua hembi’u;
• tembi’u heta: balanceado ha kosina rembyre.

Ehechakuaa reho va’erãha hendápe mokõi jey sa’ive ára ha ára. Ryguasúkuéra oñemosẽva’erã pyhareve ha oñemboguejyva’erã hógape pyharépe, ani hag̃ua oiko mymba oporojukáva rembi’urã. Ha ani nderesarái: ka’aru pytũ ha’e pe aravo umi mymba oporojukáva oñemyiveveha. Haihára omombe’u peteĩ despertador opu ka’aru ka’aru omomandu’a hag̃ua chupe ombyaty hag̃ua ryguasúkuéra, ko aravópe heta tembiapo oĩ rupi hógape.

Jahecha ryguasúkuéra oñembojere ha oñemomýi hekópe jepyvy’a rehe ojahúvo yvytimbópe, oiko ogaygua vy’arã ojeguerohoryvévape. Ndaha’éi año ombovy’a ojemaña hesekuéra, oñembohéra ha oñemo’ãvo hapykuéri: ryguasúkuéra ojapo avei tyapu ombopukáva. Ryguasu oisãmbyhýva aty ojapo peteĩ tyapu tavy ("cóóó-có-có") opa jey oñembojávo peteĩ tapicha, ha’eháicha omomarandúva oĩha visita.

Jepi, ryguasúkuéra kirirĩ, ha upéva marandu porã oguerekóva hapichakuéra ijykére. Tyapu hetave ojapóva ha’e gallo, ha ndaha’éi tekotevẽ oĩ aty ryepýpe, ndereipotáiramo ryguasu rupi’a ikatúva osẽ chugui ryguasu ra’y remongakuaa hag̃ua ne ryguasu ra’ykuéra.

Mba’ére 4: iporã mitãnguérape g̃uarã

Rembojurujávo nde róga ha nde korasõ mymbakuérape, taha’e jagua, mbarakaja térã ryguasu omoĩva rupi’a, ojeguereko heta jehecharãmi ñaaprende hag̃ua tekove rehegua mba’e hepyetereíva. Mitãnguéra oikuaa umi tembiapo ára ha ára tekotevẽva ojejapo ko’ã mymba oiko porã hag̃ua ha oñemoarandu omomba’e ha oiporiahuvereko hag̃ua umi tekove ñande yvyporaha rehegua ha tekove jere natural. Mymbakuéra ñanembopyta ha ñanemoarandu ndahasyiha jahayhu ambuépe mba’eve’ỹre, ha ivy’aveha jajapóramo kyre’ỹme.

Blair, autora angirũ, editora ha mokõi mitã sy, he’iháicha ñemombyky’ípe: "Araka’eve ndamongakuaái chememby mymba avave’ỹre hendivekuéra. Ha’ekuéra ombo’e mba’e araka’eve ndaikatumo’ãiva’ekue ambo’e."

Mba’éichapa ñañepyrũ ñamongakuaa ryguasu korapýpe

Oĩ heta mba’e ombo’éva, mbeguekatúpe, mba’éichapa ojeguerohory umi oikotaha pyahúpe. Reguerekóta heta jeporavorã ryguasu róga rehegua (ijokoha ha ijupaha reheve), hi’y’uha ha ikaruha. Umi tenda ro’ysã etereívape, ikatu tekotevẽ ñamboty porã ha ñamboaku ryguasu róga. Autora oiko Colorado yvytykuérape, nieve ho’ahápe, ha upépe peteĩ lámpara mbohakuha ombohape.

Ryguasu róga tuichakue odepende mboy ryguasúpa oikotevẽ nde rogaygua. Mboy rupi’apa ojehupyty iñambue ary ára, ryguasu raza, hi’ary ha ración rupi. Umi raza omoĩ porãva rupi’a omoĩ mbytépe po guive poteĩ peve rupi’a peteĩ semánape, ha katu omoĩmive mokõiha ary rire.

Ryguasu ración ha soja apañuãi

Mboy ración-pa oñeikotevẽ odepende mba’épa ryguasu ojuhu ohekávo yvýpe ha mba’e kosina hembyrépa ohupyty. Peteĩchagua ración oipytyvõ ete ro’y jave.

Umi ración industrial pellet-pe ojejoguáva tenda agropecuaria-pe mombyry oĩ ha’e hag̃ua mongaru porã, ha oguereko heta aditivo ha mba’e ndaiporãiva. Soja osẽ jepi, umi productor orgánico ración-pe jepe, ha katu autora he’iháicha, jajehekýi va’erã chugui. Mba’ére: soja oguereko fitoestrógeno, umi hormona vegetal hérava isoflavona, fundación he’iháicha omyangekóiva sistema endocrino, ombokangýva tete ñeñangareko (inmunidad), oipytyvõva tiroide mba’asy ha omoambuéva hormona mitãnguérape. Ko mba’e oñemyesakã porãve Kaayla Daniel aranduka The Whole Soy Story-pe.

Jeporeka ohechauka soja isoflavona ohasaha rupi’a sa’yjúpe ryguasu ohupytýramo ración oguerekóva heta ko’ã mba’e. Upéicharõ, ryguasu soja rehe oñemongaruva rupi’a oike tembi’u fitoestrógeno reheve jajehekýi va’erãme.

Soja ha’e mba’e pyahu ryguasu ración-pe: yma avave ndoikotevẽi chupe omongakuaa hag̃ua ryguasu. Mba’e hasyvéva ha’e proteína, tekotevẽva ryguasu hesãi hag̃ua. Ryguasu aty tuichavéramo, tuichave proteína porcentaje ración oguerekova’erã. Peteĩ okára michĩ família mba’évape, 5 guive 25 peve ryguasu reheve, proteína ou va’erã umi ojuhúvagui yvýpe, kosina hembyrégui ha michĩmi ración-gui. Ha katu ñamongakuaáramo hetave ryguasu yvy ikatúvagui omongaru natural, tekotevẽ ración oguerekovéva proteína.

Katherine Czapp, fundación pytyvõhára, imandu’a mba’éichapa oñemongakuaa ryguasu hogaygua okárape:

"Che mitã ramo, roguereko 18 ryguasu rupi (oĩ avei mbovymi ryguasu kuimba’e), ha ohupyty avati, espelta ha avena ore voi roñotỹ ha rojosóva, ostra ape ha opaichagua tembi’u michĩ mymbagui ojuhúva (ha’eháicha ysó vaka repoti ryepýpe ha, sapy’ánte, peteĩ vakara’y placenta jepe!). Mokõi jey ára ha ára, vaka kambyrãme, roheja kambyrague haku’ímíva ha’ekuérape g̃uarã ha ore 18 mbarakajápe. Ára ha ára, che ramói ojagarra foice ha oipo’o umi ka’avo oikuaáva ha’ekuéra ohayhuetereiha (aikuaa upe rire pyno oguerekoha 40% peve proteína), ha ohupyty avei opaichagua hembyre mokõi kosina ha mokõi ka’avo ñotỹha tuicha etereívagui. Oheka hikuái hi’upyrã opárupi. Dieciocho ryguasu ikatu ohupyty proteína oikotevẽva ore okára tuichakue ha mba’e opaichagua rupive. Roguerekóramo sa ryguasu térã hetave, heta productor oguerekoháicha ko’ág̃a, ndohupytymo’ãi hikuái oikotevẽva ore escala-pe."

Ñe’ẽporã umi ryguasu omongakuaáva guive

Peteĩ autora angirũ, Vicki Hunnicut, productora michĩva omba’apóva medio tiempo, ome’ẽ chupe ñe’ẽporã iporãitereíva oipytyvõ jave chupe omopu’ã hag̃ua ryguasu róga. Ha’e ojapo peteĩ ración receta soja’ỹre (ehecha yvy gotyo), ha ro’y jave omoambue hembi’u alfalfa orgánica reheve ryguasukuéra ohepi’a hag̃ua, ikatu hag̃uáicha oguereko ka’avo ary pukukue.

Vicki he’i avei ojeme’ẽ hag̃ua chupekuéra kamby mbojy’ỹ térã kamby ojefermentáva ára ha ára (ryguasukuéra ohayhueterei) ha oñemoĩ hag̃ua michĩmi vinagre de manzana y’úpe, peteĩ kuchara guasu rupi 4 litro rehe. Ha’e he’i vinagre oipytyvõha pH oĩporã hag̃ua, ombohetave tete oipe’áva nutriente ha ndohejaiha alga heñói y’uhápe.

Ración receta ojejapóva ógape soja’ỹre

Receta Vicki Hunnicut mba’e, productora michĩva Colorado mbytégui. Umi medida ha’e proporción (parte).

• 7 parte trígo orgánico (morotĩ ha hu’ũva térã pytã ha hatãva)
• 2 parte avati orgánico henyhẽva térã oñembojeka’ipyre
• 2 parte kamut (trígo khorasan) orgánico
• 1½ parte sésamo orgánico
• 1 parte cebada orgánica ipirepe’apyre
• 1 parte mijo orgánico
• 1 parte avena orgánica ra’ỹi
• 1 parte quinoa orgánica
• 1 parte girasol ra’ỹi orgánico
• ½ parte lino ra’ỹi oñemopiro’ytava’ekue y’úpe ha oñemboipiruva’ekue
• ½ parte alga kelp ku’i
• ¼ parte ryguasu rupi’a pire oñembojyty porãva
• michĩmi juky yodo’ỹva

Hetaháicha oipotáva, mba’yru ojeiporavópe:

• ostra pire ku’i ha/térã granito ku’i ryguasu ra’ýpe g̃uarã
• ryguasu rupi’a pire oñembojyty porãva
• kamby kavara mbojy’ỹ ha/térã kamby suero

Moõpa ikatu eikuaave

Ambue mba’e rehe, autora he’i ikatuha ojeikuaa ndahasýi internet ha kuatiañe’ẽ rupive. Umi mba’e oipytyvõvéva chupe ha’e umi sitio Backyard Poultry, The Modern Homestead, The City Chicken ha Backyard Chickens (ko’ãva oguereko peteĩ foro ikatu hag̃uáme eporandu umi omongakuaáva ryguasu are guive), avei mokõi kuatiañe’ẽ: Keep Chickens! Tending Small Flocks in Cities, Suburbs, and Other Small Spaces, Barbara Kilarski mba’e, ha Storey's Guide to Raising Chickens, Gail Damerow mba’e.

Umi ombo’apóva tenda agropecuaria-pe ha incubatorio ohepyme’ẽva ryguasu ra’y ojerure rire jepi oikuaa porã avei mba’e raza iporãvéva peteĩteĩ región-pe g̃uarã.

Ryguasu rupi’a ka’ẽ ivaípa? Mba’éichapa ojeprepara ryguasu rupi’a

Ho’u ryguasu rupi’a ka’ẽ térã ndojyiporãiva ombopy’apy heta tapicha-pe salmonella rehe. Autora-pe g̃uarã katu, ko peligro haimete ndaipóri, ojeporúramo ryguasu rupi’a hekopete. Umi dato ohechauka mbohapy añoite peteĩ mil ryguasu rupi’a comercial apytépe oguerekoha salmonella. He’iséva peligro michĩeterei voi, ha ko número oñe’ẽ ryguasu oñemongarúva avati ha soja transgénico ha ambue mba’e ndaikatúiva ñañe’ẽ reheve, ndohepi’áiva kuarahy gotyo ohepi’a va’erãháicha.

Pohanoha osteópata Joseph Mercola omyesakã: "Salmonella ñemongy’a jepi osẽ ryguasu comercial oñemongakuaávape añoite tekoháicha jepiguáicha. Rejoguáramo ryguasu rupi’a ryguasu hesãiva mba’e, peligro reñemongy’a hag̃ua oguejyeterei. Nemandu’áke: ryguasu hasýva añoite omoñepyrũ ryguasu rupi’a oguerekóva salmonella."

Donna Gates, The Body Ecology Diet autora, omyesakã ojeje’óvo salmonella ha ambue patógeno peligro rehe, ojehekoha ryguasu ecosistema hyepypegua ha pe ho’úva ryguasu rupi’a, he’iséva nde. Peteĩ ecosistema intestinal henyhẽva micro-organismo iporãvagui ombohovake umi patógeno ivaívape. Upéicha avei umi ryguasu ohepi’áva ñúme ha ho’u hetaiterei yvyja’o, ñati’ũ, ype ha yvy microflora.

Rupi’a pytã ojy’ỹva, rupi’a morotĩ mbojypyre

Ryguasu rupi’a ojy’ỹva rehe, Sally Fallon Morell, fundación presidenta, ohai:

"Ndaha’éi mba’evai ja’úramo heta rupi’a pytã ojy’ỹva, kóva ha’e jepokuaa oĩva heta tembi’u ymaguarépe, ha katu ja’úramo jepi rupi’a morotĩ ojy’ỹva ikatu omoheñói apañuãi digestión-pe. Pe apañuãi ha’e rupi’a morotĩ ojy’ỹva oguerekoha inhibidor de enzima ikatúva ombotapykue proteína digestión. Ryguasu rupi’a henyhẽmbáva oñembojy va’erã, ha iporã rejapóramo nde reipotaháicha, revuelto jepe. Ryguasu rupi’a ojebatíramo ndombyaíri proteína ha nombooxidái colesterol."

Pe autora he’iháicha, oxidación oiko ryguasu rupi’a oñemosẽ mbaretépe jave kuára michĩeterei rupi, presión yvate reheve, industria ombosako’i jave.

Donna Gates he’i oñembojy va’erãha ryguasu rupi’a "mbegue katu", ani hag̃ua proteína ijetu’u ojedigeri hag̃ua. Ha’e avei oipotave ho’u ryguasu rupi’a sa’i morotĩ reheve (mokõi rupi’a pytã peteĩ rupi’a henyhẽmbávape g̃uarã), heta tapicha isensibleve rupi’a pehẽ oguerekóva proteína rehe, rupi’a pytãgui. Nu&Cru rupi’a pytã cremosa ojapo upéicha avei.

Oñemoirũ hag̃ua, Gates he’i iporãha ka’avo alcalinizante, ko’ýte umi fermentado, chucrut (repollo lacto-fermentado)-icha, ha juky yguasugua, ombojoja hag̃ua ryguasu rupi’a naturaleza ácida (opaite tembi’u mymbagui oúva iháicha). Ha katu mitãnguéra oipotáramo ryguasu rupi’a bacon reheve (nitrato’ỹre, upéicha katu), iporã avei. Ehecha mba’éichapa reiporavo Bacon ombyaíku? Mba’éichapa reiporavo pe añetéva-pe.

Hembýpa ryguasu rupi’a? Mba’e rejapokuaa heta ryguasu rupi’a reheve

Pe autora araka’eve ndoimo’ãi hembytataha chupe ryguasu rupi’a. Ryguasu oguereko mboyve, akóinte oipapa umi ojoguáva productor-gui ani hag̃ua ofalta, ha oñembyasyeterei va’ekue oñekonforma va’erã jave mercado-pegua ryguasu rupi’a naiporãvéivare. Ko’ág̃a, ryguasu rupi’a oĩ semana tembi’u mbyteitépe, ha umi tembi’u ryguasu rupi’a reheve oikuaáva hetaiterei ojupi. Ko’ápe peteĩ lista pya’e tembi’u oiporúva heta ryguasu rupi’a:

• Ryguasu rupi’a mbojypyre juky yguasugua térã juky condimentado reheve: tembi’u’i iporãitéva, oho porã lonchera-pe térã ensalada-pe.
• Ryguasu rupi’a henyhẽmbyre.
• Salsa bearnesa, he’ẽterei so’o térã pira reheve.
• Salsa holandesa ryguasu rupi’a Benedict-pe g̃uarã, ha avei ka’avo mbojypyre vapor-pe térã salteado ári (ko’ýte brócoli ha espárrago). Hembýva ojeporu mayonesa rendaguépe.
• Ensalada ryguasu rupi’a locote pytã ha apio ñembopehẽpyre reheve ha michĩmi nuez crocante.
• Ryguasu rupi’a revuelto, omelete ha fritada reipotaháicha, opaichagua sabor reheve: espinaca, kesu feta ha aceituna, griego-icha; tomate, cebolla ha locote cubo-pe, sabor español-rã (peteĩchagua base shakshuka reheve); cebolla, locote, jamón ha kesu, oeste americano-icha. Oimeraẽ ka’avo térã so’o hembýva ikatu ojeporu, fritada so’o molido reheve-icha.
• Sándwich ryguasu rupi’a chyryry ha kesu reheve: pan tostado mayonesa reheve, peteĩ ryguasu rupi’a chyryry ha, ikatu, michĩmi bacon mbytépe.
• Sopa ryguasu rupi’a ryguasu caldo ñanderógape jajapóva reheve (receta oĩ yvy gotyo). Upéva katu tembi’u omongueráva!
• Crema ryguasu rupi’a, ñande pudín ojy’ỹva-icha.
• Batido, smoothie banana ha ryguasu rupi’a reheve-icha.
• Rabanada (pan oñemohu’ãva kamby ha ryguasu rupi’ápe ha oñembochyryrýva, torreja-icha), ñande rabanada ymaguare-icha.
• Tacos pyhareve rembi’urã térã *huevos rancheros*: tortilla avati tostada ojejaho’íva kumanda refrita, lechuga ñembopehẽpyre, ryguasu rupi’a chyryry ha kesu oñembyjáva reheve, salsa ha crema agria ári. Nu&Cru oguereko iversión tembi’u mexicano rehegua.
• Helado, helado ojy’ỹva-icha.
• Gemada (rupi’a pytã ojebatíva asúcar reheve) (nemandu’áke: eiporu rupi’a pytã añoite).
• Ryguasu rupi’a hornopegua, quiche ha *stratas* (pan, ryguasu rupi’a ha kesu ojoapykuéva oñembojýva hornope), quiche kesu reheve-icha.
• Pudín tapioca, pan, arro rehegua ha oimeraẽ mba’e ne akã he’íva.
• Macaroons, galletita’i iporãitéva reiporu hag̃ua opaite umi rupi’a morotĩ.

Ha, hembýramo heta rupi’a pytã, oĩ akóinte quindim (dulce brasilero rupi’a pytã, asúcar ha coco reheve).

Máva piko oimo’ãta ryguasu ñemongakuaa oguerekotaha hetaiterei mba’e porã ha vy’apaite? Reguereko térã nereguerekói mitã oñaníva nde róga rupi, ko’ã guyra ne mbopukáta ha omoĩta nde mesápe tembi’u imbarete ha ndahepýiva. Pe autora he’i ndéve ipy’aite guive: eñeha’ã eguereko mbovymi angirũ ihague porãva nde korapýpe.

Mba’éichapa ñamoro’ysãmbaite ryguasu rupi’a ro’y arã

Ñamoro’ysãmbaitéramo ryguasu rupi’a umi ára ryguasu ome’ẽvévo hupi’a, ñapyta hetáre ro’y jave, ha’ekuéra ome’ẽ michĩvévo. Upe árape ryguasukuéra ombopyahu hague, ha hembiapopyre oho hague pyahu apópe, ndaha’éi hupi’a apópe. Ro’y jave michĩve tesape avei, ha upévare ojehepyme’ẽ michĩve hupi’a, upévare oĩ ryguasu mongakuaahára oipurúva luz artificial ome’ẽ hag̃ua hikuái. Ñaheja jave chupekuéra ha’eño, katu, ryguasukuéra ome’ẽ michĩve rupi’a.

Ryguasu rupi’a ndojeguerekoporãi congeladórpe ipirérehe, hyepy ipuku ha ipire oka’ẽ. Ipire’ỹme katu, ryguasu rupi’a ojeguereko porã congeladórpe ha ipuku porã 9 jasy peve.

1. Ryguasu rupi’a henyhẽ: embopẽ 5 rupi’a rupi (1 taza rupi) peteĩ ña’ẽmbépe, eperfora hi’a sa’yju ha embojehe’a mbegue. Rembopererẽ pya’eterei ramo oiko espuma ha yvytu mbói, ha umíva omoperõ rupi’a congeladórpe.
2. Juky térã asuka: sa’imi juky térã asuka oipytyvõ hi’a sa’yju opyta hag̃ua ijypýicha. Opaite 2 rupi’ápe, eipuru ⅛ cucharita juky rupi térã 1 cucharita asuka, mba’e rejapo reipotáre hese oñemongu’i rire.
3. Mba’éichapa ñañongatúta: emoro’ysãmbaite rupi’a peteĩ frasco vidriogua ryepýpe, eheja 1 cm pe guive ijyvatekuépe (ehai okáre mboy rupi’a oĩ ha oguerekópa juky térã asuka), térã emoĩ jehe’a molde hielo-péguape ha, hatã rire, eñongatu umi cubo bolsitápe congeladórpe.
4. Hi’a sa’yju ha’eño: eperfora 6 térã 7 hi’a sa’yju, embojehe’a ¼ cucharita juky térã 1 cucharita asuka ha emoro’ysãmbaite.
5. Hi’a morotĩ ha’eño: emoĩ mante frasco-pe ha emboty, avei eheja 1 cm pe guive ijyvatekuépe. Eheja hi’a morotĩ ro’ysãmbaitéva temperatura ambiente-pe media hora, ha okakuaáta batidórape ipyahúvaicha.

Mokõi receta ryguasu rupi’a reheve

Sopa ryguasu rupi’a reheve

Peteĩ olla sopa-péguape, embojy 3 guive 5 cebollita ojekytĩ michĩva ha ½ cucharita rupi jengibre pyahu ojekuy’íva manteca térã ghee-pe, tata mbytépe. Embojoapy 1 litro caldo ryguasu ógape jajapóva, emombarete tata ha eheja opupu. Embopererẽ 2 rupi’a ha eñohẽ caldo opupúvape. Emoĩ juky ha pimienta ha eme’ẽ.

Ejapo nde reipotaháicha: embojoapy ambue mba’e embojyhápe, ajo, ka’avo hovy térã hongo. Ikatu avei rembopererẽ kesu parmesano ojekuy’íva michĩmi rupi’a ndive.

Ryguasu rupi’a hornopegua kesu cottage reheve

Ohaíva he’i ko receta ojeporu opa mba’épe ha ndopytái vai araka’eve hógape.

Mba’e oñeikotevẽva

• 6 ryguasu rupi’a
• 1 taza kesu cottage
• condimento nde reipotaháicha
• 1 taza kesu ojekuy’íva nde reipotaháicha
• verdura nde reipotaháicha, ojekytĩ michĩva térã lonjahápe
• ½ cucharita juky yguasugua

Mba’éichapa jajapóta

1. Embopererẽ rupi’a ha embojoapy kesu cottage.
2. Emoĩ ka’a ha condimento ojoguerahapáva kesu, so’o ha verdura reiporavo vaekue ndive.
3. Emyasãi jehe’a mbyte peteĩ fuente vidriogua 20 x 20 cm-pe.
4. Emyasãi hyepypegua hi’ári ha ejaho’i hembyre rupi’a jehe’a reheve.
5. Embojy hornope 180 °C-pe 45 guive 50 minuto peve.

Ambue ñemohenda

• Comino ha orégano rupi’a jehe’ápe, ojoapykuéri salsa mexicana ojekytĩ michĩva ha kesu Monterey Jack ojekuy’íva ndive (térã ambue kesu hatãmíva).
• Tomillo ha mejorana rupi’a jehe’ápe, ojoapykuéri hongo, cebolla ha espárrago oñembojy mbeguéva ha kesu gruyère ndive.
• Ajo (pyahu térã polvo-pe) rupi’a jehe’ápe, ojoapykuéri cebolla oñembojýva, zapallito ojekuy’íva ha chorizo italiano ojekytĩ michĩva ndive, kesu Monterey Jack reheve.
• Albahaca rupi’a jehe’ápe, ojoapykuéri chaucha ro’ysãmbaitéva ha tomate ojekytĩ michĩva (latapegua térã pyahu) ndive, kesu cheddar ha feta jehe’a reheve.

Elee avei

Nu&Cru-pe

• Ryguasu entero: mba’éicha jaiporupaite ryguasu
• Pyharevegua mitãnguérape g̃uarã: idea nutritiva-kuéra
• Lonchera hesãiva: mba’éicha remoĩporã peteĩ iporãitéva
• Tembi’u hyeguasu hag̃ua: ymaguaréva mbo’epy
• So’o vaka kapi’ipegua: mba’ére hepyve
• Receta ryguasu rupi’a korapygua reheve: rupi’a sa’yju cremoso, shakshuka, bacalao ymaguaréva ryguasu rupi’a korapygua reheve, rupi’a pochê kangue jukýpe ha mbujape torresmo (kure pire chyryry) reheve, manteca ha rupi’a cremoso reheve
• Productor-kuéra mapa rejogua hag̃ua ryguasu rupi’a korapygua umi omongakuaáva ryguasúpe guive

Weston A. Price Foundation-pe (inglés ñe’ẽme)

• Does Eating Egg Yolks Increase Arterial Plaque?
• Water Glassed Eggs: How to Preserve Raw Eggs
• Chicken Tractors 2.0
• Who Needs Soda Pop with These Bodacious Beverages

Referencia-kuéra

1. Sommerburg O, Keunen JE, Bird AC, van Kuijk FJ. Fruits and vegetables that are sources for lutein and zeaxanthin: the macular pigment in human eyes. Br J Ophthalmol, 1998;82(8):907-10.
2. Handelman GJ, Nightingale ZD, Lichtenstein AH, Schaefer EJ, Blumberg JB. Lutein and zeaxanthin concentrations in plasma after dietary supplementation with egg yolk. Am J Clin Nutr, 1999;70(2):247-51.
3. Chung HY, Rasmussen HM, Johnson EJ. Lutein bioavailability is higher from lutein-enriched eggs than from supplements and spinach in men. J Nutr, 2004;134(8):1887-93.
4. Eye Disease Case-Control Study Group. Antioxidant status and neovascular age-related macular degeneration. Arch Ophthalmol, 1993;111(1):104-9.
5. Mozaffarieh M, Sacu S, Wedrich A. The role of the carotenoids, lutein and zeaxanthin, in protecting against age-related macular degeneration: a review based on controversial evidence. Nutr J, 2003;2:20.
6. Brown L, Rimm EB, Seddon JM, et al. A prospective study of carotenoid intake and risk of cataract extraction in US men. Am J Clin Nutr, 1999;70(4):517-24.
7. Millen AE, Tucker MA, Hartge P, et al. Diet and melanoma in a case-control study. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev, 2004;13(6):1042-51.
8. Slattery ML, et al. Carotenoids and colon cancer. Am J Clin Nutr, 2000;71(2):575-82.
9. Zhang S, Hunter DJ, Forman MR, et al. Dietary carotenoids and vitamins A, C, and E and risk of breast cancer. J Natl Cancer Inst, 1999;91(6):547-56.
10. Roehl, Evelyn. Whole Food Facts: The Complete Reference Guide. Healing Arts Press, 1996.
11. Damerow, Gail. Storey's Guide to Raising Chickens. Pownal: Storey, 1995, p. 141.
12. Bornstein S, Bartov I. Studies on egg yolk pigmentation. I. A comparison between visual scoring of yolk color and colorimetric assay of yolk carotenoids. Poult Sci, 1966;45(2):287-96.
13. Tolan A, et al. Studies on the composition of food. 5. The chemical composition of eggs produced under battery, deep litter and free-range conditions. Br J Nutr, 1974;31:185.
14. Hattersley, Joseph G. Eggs are Great Food! Townsend Letter for Doctors & Patients, 1996.
15. Saitoh S, Sato T, Harada H, Takita T. Transfer of soy isoflavone into the egg yolk of chickens. Biosci Biotechnol Biochem, 2001;65(10):2220-5.
16. Hope BK, Baker R, Edel ED, et al. An overview of the Salmonella enteritidis risk assessment for shell eggs and egg products. Risk Anal, 2002;22(2):203-18.
17. Mercola, Joseph. Raw Eggs for Your Health: Major Update. mercola.com, 2002.
18. The No-Grain Diet, reseña. Weston A. Price Foundation.
19. Weston A. Price Foundation. FAQ: Miscellaneous Food.
20. Gates, Donna. Artículo rupi’a rehegua Body Ecology sitio web-pe, 2007.
21. Bailey, Janet. Keeping Food Fresh: How to Choose and Store Everything You Eat. Nueva York: Harper & Row, 1989.

Ko artículo ha’e peteĩ adaptación "Eat Your Eggs and Have Your Chickens Too" rehegua, Jen Allbritton rembiapo, oñemoherakuãva revista Wise Traditions in Food, Farming and the Healing Arts-pe, Weston A. Price Foundation mba’éva, 2008 arahakúpe. Elee pe original inglés ñe’ẽme.