Manteca ivaípa tesãime? Mba’érepa iporãve ha tekotevẽ

Michĩ porandu tembi’u rehegua oñeporandu jey jeyva ko’ãichaite: manteca ivaípa tesãime? Heta década aja, mbohovái oficial ha’e kuri hee. Oje’e kuri manteca ombotyha arteria-kuéra ha ogueruha cáncer, ha margarina "poli-insaturada" oike hendaguépe mesa ári.

Weston A. Price Foundation he’i ko mba’emombe’u oñemombe’u hague ojeréva. Ko artículo, oñembohekopyahúva peteĩ texto clásico Sally Fallon ha bioquímica Mary G. Enig, especialista kyra rehegua, rembiapógui, ohechauka mba’érepa manteca ivaí’ỹ añoite, ha katu oñangareko avei tetére heta mba’asýgui.

Mba’éichapa manteca oñembohéra mba’e vai

Umi autora he’iháicha, industria tembi’u fábrica-pegua ha umi ohepyme’ẽva estancia guasu corporativa-kuéra ohechakuaa jave ndaikatumo’ãiha ojoko americano-kuéra ojapysakaveha dieta ha nutrición rehe, odesidi oike ñemi ko movimiento-pe, oityvyróva umi industria tuichavéva ha monopolista-véva tetãme. Upe guive, marandu og̃uahẽva tavayguakuérape oñepyrũ oñembojere.

Tenondegua ha’e kuri oje’ehague kyra saturada voi, mymbagui ouva, ha’eha mba’e ogueruvéva epidemia mba’asy korasõ rehegua ha cáncer. Manteca ohupyty pe ataque ivaivéva ha oñeakusa chupe mba’e vai tuichaitéva rehe. Umi "dictador dieta-pegua", péicha umi autora ohenói umi autoridad nutrición-pegua, he’i oñemoambuevaerãha margarina poli-insaturada-rehe, ha americano hetavéva ojapo upéicha. Manteca haimete okañy mesa-kuéra árigui, ojehekýi chugui peteĩ delincuente-gui ojehekýiháicha. Ko ñemoambue Brasil oikuaa porã avei, pote margarina oĩva pan ykére pyhareve tembi’úpe.

Tembi’u marangatu tavaygua ymaguarépe g̃uarã

Ko téra vai osorprendéta heta tapicha ko yvy tuichakuére, omomba’eguasúva mantecape heta mil ary guive, ipu’akáre omombarete tekove. Dentista Weston Price ohesa’ỹijo jave umi tembi’u tavaygua ypykuéragua década 1930-pe, ojuhu manteca ha’eha tembi’u tee heta tavaygua hesãi porãitereíva rehegua.

• Umi táva mombyrygua Suiza-pe, umi oikóva upépe omoĩ kuri peteĩ ña’ẽme manteca reheve tupao altar ári, omyendy peteĩ pavio ipype ha oheja ojapy ary pukukue, techaukarã Tupã oĩha pe mantecápe.
• Umi aty árabe omomba’eguasu avei mantecape, ko’ýte pe isa’y sa’yju-naranja hũngyetéva, ojapóva umi mymba okarúva kapi’i hovy arapoty ha ararogueho’ápe.
• Arandu ypykue americano ohechakuaa umi mitã okakuaáva manteca reheve imbarete ha hatãha, umi ho’úva kamby desnatado okakuaa aja katu hova morotĩ, ipiru ha hova "ojepirúva".

Ko ta’anga ojehecha avei literatura-pe. Kuento Neighbour Rosicky-pe, ohaiva’ekue escritora Willa Cather, peteĩ agente usina kamby-pegua oñeha’ã ombojerovia familia Rosicky-pe ovende hag̃ua ikamby ape (crema), omombe’úvo mboy oganahague hapichakuéra, Fassler-kuéra, ikamby apégui ary ohasava’ekuépe. Óga jára, Mary, ombohovái: "Ha pemañamína Fassler ra’ykuérare! Hova morotĩ, hova ipiru, ojogua kamby desnatado-pe. Aipotave amoĩ sa’y che membykuéra rováre amoĩ rangue pirapire bancope."

Upéicharõ, manteca ogueru mba’asy? Ndaha’éi, ombohovái umi autora: manteca oñangareko ñanderehe heta mba’asýgui.

Manteca ivaípa korasõme?

Ñepyrũrãme siglo XX, korasõ mba’asy ndaha’éi heta Estados Unidos-pe. 1920 guive 1960 peve, ko mba’asy heta pya’e okakuaa, ha oiko chugui pe tetã ñemano ypykue tenondegua. Upe ára aja avei, manteca ojeporúva ho’a 8 kg rupi guive 1,8 kg peve peteĩteĩ tapichápe peteĩ arýpe. Ndaha’éi tekotevẽ doctorado estadística-pe, he’i umi autora, ojekuaa hag̃ua manteca ndaha’eiha kulpable.

Añetehápe, manteca oguereko heta nutriente oñangarekóva korasõre:

• Vitamina A. Ko’ãva apytépe ha’e pe peteĩha. Vitamina A tekotevẽ tiroides ha glándulas suprarrenales hesãi hag̃ua, ha ko’ãva oipytyvõ korasõ ha sistema cardiovascular omba’apo porã hag̃ua. Umi sy ndoguerekóiva vitamina A hetaporãmi, imemby heñói korasõ ha umi vaso guasu oĩ porã’ỹre. Umi autora he’iháicha, manteca ha’e vitamina A ypy iporãvéva dieta americana-pe, ha upe ñande rete oipyhy hasy’ỹvéva.
• Lecitina. Lecitina oĩva manteca-pe oipytyvõ ñande rete oasimila ha ometaboliza porã hag̃ua colesterol ha ambue mba’e oĩva kyrápe.
• Antioxidantes. Manteca oguereko heta antioxidante oñangarekóva pe daño radicales libres ojapóvagui, ombokangýva umi arteria. Vitamina A ha E oguereko tembiapo antioxidante imbaretéva, ha manteca ha’e selenio ypy hetaitereíva: oguereko hetave, gramo ha gramo, arenque térã germen de trigo-gui.
• Colesterol. Manteca ha’e avei colesterol ypy iporãva. Colesterol, peteĩ antioxidante? Upéicha voi. Umi autora omyesakã colesterol ha’eha antioxidante imbaretéva, ñande rete omondóva tuguýpe ohupytývo radicales libres hetaiterei, jepivegua oúva umi kyra ivaipáva ha hyakuã vaívagui oĩva margarina ha aceite vegetal ojeprocesa ventévape. Fundación omyesakãve ko mba’e Cholesterol: Friend or Foe?-pe.

Peteĩ estudio Medical Research Council, pe consejo británico de investigación médica, ojapova’ekue, ohechauka umi kuimba’e ho’úva manteca oguerekoha pe riesgo mbyte ojagarra hag̃ua korasõ mba’asy umi oiporúva margarina-gui.

Manteca ha cáncer

Ary 1940 rupi, umi investigación ohechauka ho’uvéramo kyra ombohetaveha cáncer riesgo. Upéicha tapichakuéra oheja pya’eve manteca, ha margarina, upe peve mboriahu tembi’u, oike avei umi família iplata hetávape.

Oĩ katu peteĩ apañuãi michĩ mba’éichapa ojehechauka umi investigación tapichakuérape. Diario ha ambue medio nomomba’eguasúi umi kyra "saturada" ojeporúva experimento-pe ndaha’eiha kyra saturada naturalmente, ha’e uvei kyra parcialmente hidrogenada, ojehatãva artificialmente, oĩva margarina-pe ha ndaha’éi manteca-pe. Umi investigador he’i (ha ikatu ogueroviákuri) ndaipóriha diferencia umi kyra saturada naturalmente oĩva manteca-pe ha umi kyra ojehatãva oĩva margarina ha gordura vegetal-pe. Upéicha, manteca oñembopinta pe tinta peteĩchapa reheve umi kyra ojejapóvaicha, ha umi ivaíva ojehecha héroe ramo.

Añetehápe, he’i umi autora, heta kyra saturada oĩva manteca-pe oguereko propiedad anticáncer imbaretéva. Manteca henyhẽ ácidos grasos cadena mbyky ha mbytegua rehegua, oguerekóva efecto antitumoral imbaretéva. Oguereko avei ácido linoleico conjugado, CLA, fundación he’iháicha ome’ẽva protección iporãitereíva cáncer rehe.

Vitamina A ha umi antioxidante oĩva manteca-pe (vitamina E, selenio ha colesterol) oñangareko cáncer-gui oñangarekoháicha avei korasõ mba’asýgui.

Manteca ha inmunidad

Vitamina A oĩva mantecápe tekotevẽterei sistema inmunológico hesãi hag̃ua, ha umi ácido graso cadena mbyky ha mediana avei omombarete tete ñeñangareko. Katu umi grasa hidrogenada ha ácido graso cadena puku hetaitereíva, oĩva aceite poliinsaturado-pe ha heta mba’e oñemoĩvape manteca rendaguépe, ombyai sistema inmunológico, he’iháicha umi autora.

Manteca ha artritis: factor Wulzen

Factor Wulzen, térã factor "antirrigidez", ha’e peteĩ nutriente oĩva mantecápe añoite. Investigadora Rosalind Wulzen ohechakuaa ko mba’e ñanemo’ãha articulación-kuéra calcificación-gui, artritis degenerativa térã artrosis-gui, ha avei arteria-kuéra ñemohatãgui, catarata-gui ha glándula pineal calcificación-gui.

Ñembyasyrupi, ko mba’e tekotevẽtereíva oñehundi pasteurización rupive. Umi vaka ra’y okarúva kamby pasteurizado térã descremado-pe ohatã hi’articulación-kuéra ha nokakuaaporãi. Umi síntoma oñemboguejy oñemoĩramo hembi’úpe kamby crudo kyra. Mba’épa ojapo kamby procesamiento ha’e ambue artículo Nu&Cru mba’e ñe’ẽmbyrã, oñe’ẽva kamby UHT rehe.

Manteca ha osteoporosis

Vitamina A ha D oĩva mantecápe tekotevẽterei calcio oñeabsorbe porã hag̃ua, ha upévare kangue ha tãi imbarete hag̃ua. Umi autora he’iháicha, osteoporosis epidemia tetã occidental kamby hoy’úvape ikatu ojoaju kamby descremado ojeiporavovéregui, oiporavóva umi ogueroviáva iporãha. Mantecá oguereko avei efecto anticariogénico, he’ise ñanemo’ãha caries-gui.

Manteca ha tiroides

Manteca ha’e iodo reñói porã, ha upe iodo oñeabsorbe porãiterei. Ho’úramo ojoko bocio umi tenda yvytyhápe, ndaipóriháme frutos del mar. Avei, vitamina A oĩva mantecápe tekotevẽterei tiroides omba’apo porã hag̃ua.

Manteca ha tripa resãi

Kamby kyra oguereko glicoesfingolípidos, peteĩ grasa especial ñanemo’ãva infección gastrointestinal-gui, ko’ýte mitã michĩvape ha tujakuérape. Upévare, estudio umi autora omombe’úva he’iháicha, mitã hoy’úva kamby descremado oguereko diarrea mbohapy guive po jey peve hetave umi hoy’úvagui kamby entero.

Colesterol oĩva kamby kyrápe oipytyvõ tripa pire resãi ha ñanemo’ã cáncer de colon-gui. Umi ácido graso cadena mbyky ha mediana ñanemo’ã patógeno-kuéragui ha imbarete hongo-kuéra rehe (antifúngico). Upévare, umi autora he’iháicha, mantecá oguereko tembiapo tuicha mba’éva cándida okakuaaitereíva ñemonguerápe.

Mantecápa ñanemongyra?

Umi autora he’iháicha, pe ñe’ẽ mantecá ñanemongyraha ha’e peteĩ jejavy ñembyasyrã. Umi ácido graso cadena mbyky ha mediana oĩva mantecápe noñeñongatúi tejido adiposo-pe: tete oipuru chupekuéra energía pya’e reheguáicha. Yvypóra rete kyra oñemoheñói ko’ýte ácido graso cadena pukuvégui, ou aceite de oliva ha aceite poliinsaturado-gui, ha avei carbohidrato refinado-gui.

Hetaiterei nutriente oguerekógui, mantecá ñanemohyguãtã porã. Umi autora oheja peteĩ porandu: margarina ha ambue mba’e oñemoĩva manteca rendaguépe ipahápe ñanemoapetĩ ha ñanembotembi’upota ndaikatuíva ojejoko, ko’ã producto ojejapo’eterei fábrica-pe ha nome’ẽi tetépe umi mba’e oikotevẽvagui piko? Tembi’u añetegua ha tete pohýi joaju ha’e artículo Tembi’u ymaguare: dieta-kuéra paha ñe’ẽmbyrã.

Manteca mitãnguéra okakuaa porã hag̃ua

Heta mba’e oĩva mantecápe oipytyvõ mitãnguéra okakuaa porã hag̃ua, ha iñimportantevéva ha’e vitamina A. Umi autora he’iháicha:

• pe mitã ohupytýva sa’i vitamina A isy hyeguasu aja, oguereko jepi hova ha hekãngue po’i, ijapekũ michĩ ha hãi ojopy ojoykére;
• vitamina A ñembotapykue tuichaitéva ojapo hesay’ỹ, apañuãi hekãnguépe ha ambue defecto congénito;
• pe ohupytýva vitamina A hekopete imembyrã ñepyrũ guive oguereko hova ipe ha iporã, hãi hatã ha hendaguáva ha hekãngue iporãiterei;
• vitamina A oguereko avei tembiapo tuicha mba’éva umi característica sexual ñemoheñóipe.

Umi vaka ra’y ojemongarúva manteca rekoviarãme hasy ha omano ndokakuaapáiramo gueteri. Fundación oñe’ẽve vitamina A rehe hyeguasu aja ijehaipyre tembi’u hyeguasu mboyve ha hyeguasu aja rehegua-pe.

Weston Price factor X

Pe factor X, Weston Price ojuhukue ha ko’ág̃a oje’éva ha’eha vitamina K2, tekotevẽ avei okakuaa porã hag̃ua. Umi autora he’iháicha, oĩnte umi vaka okarúva kapi’i hovy kamby ikyrapýpe. Ko jejuhu rembiasakue oĩ fundación artículo On the Trail of the Elusive X-Factor-pe.

Kamby kyra colesterol oguereko tembiapo tuicha mba’éva apytu’ũ ha sistema nervioso ñemoheñóipe. Sy kambu henyhẽ colesterolgui, ha 50% ári umi caloría orekóva ou ikyragui. Umi dieta sa’i ikyráva ojoaju’akue mitãnguéra ipohyi ha okakuaa sa’ívare, ha upéicharõ jepe py’ỹi oñerrecomenda mitã’ípe. Mitãnguéra oikotevẽ umi heta mba’e oĩva mantecápe ha ambue mymba kyrápe okakuaa porã hag̃ua. Mitã’i rembi’urã, ehecha Guía mitã’i ñemongaru ñepyrũ rehegua, ypykuéra rapére ha artículo mitã’i tembi’u peteĩha rehegua.

Margarina, crema vegetal ha máva piko ohupyty viru hesekuéra

Umi autora he’iháicha, ndaha’evéima ñemi margarina ha kyra hidrogenada oĩva galletita he’ẽ ha hesy industrializada-pe ha’eha umi iculpavéva ko’ág̃agua epidemia cáncer ha mba’asy korasõ rehegua. Upéicharõ jepe, nutrición rehegua umi hérava tuichavéva oñe’ẽvai gueteri manteca rehe ha oñerrecomenda hendaguépe umi crema vegetal pyahu oñemoĩva pote-pe.

Ko’ã crema ikatu ndoguerekói kyra hidrogenada, ha katu ojejapo óleo vegetal ojeprocesa’ietéva ha ohyakuãvaívagui, proteína de soja aislada ha heta aditivo reheve. Peteĩ kuatiañe’ẽ tembi’u apo rehegua Estados Unidos-pegua ojeguerohorýva, Butter Busters ("manteca rapykuehoha"), omomba’eguasu peteĩ tembiapo ku’i ojejapóva maltodextrina-gui, peteĩ carbohidrato oñenohẽva avatigui, ha avei heta ambue producto industrial oje’éva "light".

Máva piko ohupyty mba’e porã ko campaña manteca rehegua rupive? Pe lista ipuku, he’i umi autora, ha oike medicina convencional, hospital, industria farmacéutica ha umi oprocesáva tembi’u. Ha katu ohupytyvéva mba’e porã ha’e estancia corporativa ha umi cártel ojoguáva hembiapokue, ko’ýte mandyju, avati ha soja, umi mbohapy ñemitỹ tuichavéva Estados Unidos-pe, ojeñotỹ jepi monocultivo-pe yvy tuichávape, heta abono químico ha agrotóxico reheve.

Ko’ã mbohapy ha’e materia prima margarina ha avei umi crema vegetal pyahu ojejapo hag̃ua. Ko’ã producto ojeguerohory hag̃ua umi consumidor ojeporavovévape, industria ha agronegocio omomba’eguasu ha’eha tembi’u hesãiva. "Ñande tavy jaguerovia ramo chupekuéra", ohai umi autora. Pe oipotáva ojehekýi ko’ã óleo-gui hógagui okápe avei, ikatu ohecha mapa Ejesareko óleo rehe, oĩhápe umi restaurante ombojy tembi’u kyra añeteguáva reheve.

Manteca ha chokokue ñemitỹ

Ambue hendáicha, peteĩ tetã ho’úva kamby kyra ha’e peteĩ tetã omopu’ãva chokokue ñemitỹ. Umi ojoguáva oipotárire ohepyme’ẽ porã manteca ha nata iporãitéva rehe, vaka okakuaáva ho’úvo kapi’i, opa productor michĩ ha mbyteguáva ikatu ogana mbovymi vaka Jersey térã Guernsey reheve. Ko’ã raza ojekuaa kamby ikyra hetáva rupi.

Ome’ẽ hag̃ua kapi’i hovy vakakuérape, productor oikotevẽta ojapo rotación de cultivos, oñongatúvo yvy pehẽngue iñambuéva vaka okaru hag̃ua. Upéicha, yvy opytu’úta peteĩ aja, ha avei oikóta vaka repoti iporãitéva. Umi kokue oñeñangarekóva kóicha ome’ẽ ka’avo ha granos iporãitereíva umi cosecha oútavape, ndoikotevẽi abono nitrogenado ha mbovyive agrotóxico reheve.

Ha umi ryguasu oikóva sãsõme korapýpe, ohekávo tymbachu’i oñembyatýva vaka repoti guýpe, omoñenóta rupi’a ivalor nutricional iporãitereíva, henyhẽva vitamina A ha ácidos grasos iporãvagui. Ha’e pe lógica peteĩchagua umi ryguasu korapýpe rehegua.

Ojevy hag̃ua Estados Unídope chokokuéra prosperidad, Thomas Jefferson tradición iporãvévape, umi autora orrecomenda ojejogua manteca, nata, kamby entero ha yogur entero orgánico, ha ryguasu oikóva sãsõme rupi’a. Ko’ã tembi’u ome’ẽ ganancia porã ha hekópeguáva productor michĩme, ha ndombyatýi pokatu umi conglomerado pópe. Brasil-pe, Nu&Cru productor-kuéra mapa nepytyvõ rejuhu hag̃ua mávapa ovende kamby rembiapokue ha rupi’a estancia guive. Nata porã reheve ikatu rejapo nde rógape crema agria, ha kamby entero reheve, yogur natural.

Iporãve ha tekotevẽ

Umi tetãyguára ndoipurúiva manteca ohupyty umi nutriente peteĩchagua ambue tembi’úgui, ha’éva tymbachu’i, mymba ryepy, pira rupi’a ha umi mymba yguáva ikyra. Ko’ã mba’e hetavéva ñandehegui ñaimo’ã ivaietereiha. Upévare, he’i umi autora, umi ndo’úiva tymbachu’i ni ballena kyra peguarã, manteca ndaha’éi iporãvénte: tekotevẽitéva.

Jaguerahávo ko mbo’epy mesápe ára ha ára, eñepyrũ ore manteca condimentada reheve, ojehu porãva so’o, ka’avo ha mbujape ndive. Fundación avei ombyky ko artículo argumento-kuéra peteĩ folleto manteca rehegua-pe (inglés-pe).

Emoñe’ẽ avei

Nu&Cru-pe

• Kure ñandy ivaípa? Kyra ojehusga vaíva
• Mba’éichapa ojejapo kure ñandy ha vaka ñandy nde rógape
• Omega-6: aséite vegetal-kuéra ipeligrosoha
• Kamby UHT ivaípa? Kaja’i añetegua
• Weston A. Price: mba’épa ikatu ombo’e ñandéve tetã ymaguare tembi’u rehe
• Tembi’u manteca reheve: manteca condimentada, mbujape torresmo (kure pire chyryry) reheve, manteca ha rupi’a cremoso ndive ha ryguasu tuichakue ojeasáva
• 181 Receitas Ancestrais, Nu&Cru aranduka tembi’u apo rehegua

Weston A. Price Foundation-pe (inglés ñe’ẽme)

• The Skinny on Fats
• Is Butter Back?
• The Oiling of America
• What Causes Heart Disease?
• Tembi’u Tradicional Hesãiva Principio Opa Árapeguáva (portugués ñe’ẽme)

Referencia kuéra

1. Price, Weston A. Nutrition and Physical Degeneration. La Mesa: Price Pottenger Nutrition Foundation, 1945.
2. Cather, Willa. Neighbour Rosicky. Mombe’urã oñemoñe’ẽva techapyrãramo Estados Unidos retãygua jeroviakuéra kamby kyra rehegua.
3. Cranton, E. M.; Frackelton, J. P. Journal of Holistic Medicine, arapoty/arahaku 1984.
4. Nutrition Week, 22 jasyapy 1991, 21(12):2-3.
5. Enig, Mary G. Nutrition Quarterly, 1993, 17(4).
6. Cohen, L. A. et al. Dietary fat and mammary cancer. II. Journal of the National Cancer Institute, 1986, 77:43.
7. Belury, M. A. Conjugated dienoic linoleate: a polyunsaturated fatty acid with unique chemoprotective properties. Nutrition Reviews, jasyrundy 1995, 53(4):83-89.
8. Cohen, op. cit.
9. American Journal of Physical Medicine, 1941, 133; Physiological Zoology, 1935, 8:457.
10. Kabara, J. J. The Pharmacological Effects of Lipids. Champaign: The American Oil Chemists Society, 1978, p. 1-14.
11. Jennings, I. W. Vitamins in Endocrine Metabolism. Springfield: Charles C. Thomas Publisher, p. 41-57.
12. Koopman, J. S. et al. Milk fat and gastrointestinal illness. American Journal of Public Health, 1984, 74(12):1371-1373.
13. Addis, Paul. Food and Nutrition News, jasyapy/jasyrundy 1990, 62(2):7-10.
14. Prasad, K. N. Butyric acid: a small fatty acid with diverse biological functions. Life Sciences, 1980, 27:1351-1358; Gershon, Herman; Shanks, Larry. Symposium on the Pharmacological Effect of Lipids. Champaign: American Oil Chemists Society, 1978, p. 51-62.
15. Mboy ácido linoleico oĩpa tete kyrakuépe ohechauka mboy ácido linoleico oĩpa tembi’u ñaguahẽvape. Valero et al. Annals of Nutrition and Metabolism, jasypateĩ/jasypakõi 1990, 34(6):323-327; Felton, C. V. et al. Dietary polyunsaturated fatty acids and composition of human aortic plaques. The Lancet, 1994, 344:1195-1196.
16. Price, op. cit.
17. Jennings, op. cit.
18. DeCava, Judith. Journal of the National Academy of Research Biochemists, jasyporundy 1988, p. 1053-1059.
19. Price, op. cit.
20. Alfin-Slater, R. B.; Aftergood, L. "Lipids". In: Goodhart, R. S.; Shils, M. E. (org.). Modern Nutrition in Health and Disease. 6ª ed. Filadelfia: Lea and Febiger, 1980, cap. 5, p. 131.
21. Smith, M. M.; Lifshitz, F. Excess fruit juice consumption as a contributing factor in nonorganic failure to thrive. Pediatrics, jasyapy 1994, 93(3):438-443.
22. Enig, op. cit.
23. "Diet Roulette". The New York Times, 20 jasypo 1994.

Ko artículo oñembohekopyahu "Why Butter Is Better" guive, Sally Fallon ha Mary G. Enig ohaíva, Weston A. Price Foundation omoherakuãva 2000-pe. Emoñe’ẽ pe ypykue inglés ñe’ẽme.