Mba’éichapa rembosako’íta tembi’u semanarã: umi base ha mboy ára ipuku

Rembosako’íramo tembi’u semana pukukuarã, natekotevẽi rejapo diez ña’ẽmbe joguáicha arro, ryguasu ha brócoli reheve, avave ndoipotaivéimava ararundýpe. Oĩ ambue tape: kosina base rehegua. Semana pahápe rembosako’i umi mba’e ndaha’éiva gueteri tembi’u oĩmbáva, peteĩ kaldo, peteĩ ña’ẽ kumanda, peteĩ so’o ojeykéva mbeguekatúpe, peteĩ asadera ka’avo ha peteĩ salsa, ha semana pukukue rembojoaju umi base ambue ambuéicha, 15 térã 20 minuto pype karu rupi. Péicha omba’apo ogaygua kosina heta generación pukukue: arapokõi ña’ẽ omongaru arateĩme, ha so’o mbichy kangue oiko jukysy arakõime.

Ikatu hag̃uáicha osẽ porã, mokõi tembiapoukapy ndojeñemoambuéi. Peteĩha ha’e ára: Brasil Tesãi Motenondeha (Ministério da Saúde) he’i 3 ára peve heladérape so’o ojeykuépe ha tembi’u ogapegua oĩmbámava, ha 30 ára peve freezer-pe (p. 62). Mokõiha ha’e mbopiro’y: tembi’u oĩmbáva ndopytaiva’erã hetave 2 aravo heladera okápe, he’iháicha Organización Mundial de la Salud (OMS).

Mba’ére base, ha ndaha’éi vianda oĩmbáva

Vianda oĩmbáva omoĩporã semana mbyte peteĩha ha ombokane’õ mokõihápe. Avei ombotypy’a tembi’u entero, arro ipiruva, ka’avo hu’ũmbáva ha salsa ojehe’áva opa mba’ére. Base oñeñongatu porãve peteĩteĩ mba’e oho ha’e ña’ẽ’ípe, ha ojoaju porãve, pe kumanda peteĩchagua oikógui kumanda ára pegua, jukysy ha tutu (kumanda jykuepyre mandi’o ku’i reheve).

Guia Alimentar para a População Brasileira ome’ẽ peteĩchagua ñemoñe’ẽ umi ndoguerekóivape heta aravo: tembi’u ojeky arevéva, kumandaicha, ikatu ojeky hetave peteĩ árape, oñembotypy’a ha ojeporu semana pukukue. Ko kuatia omoinge katupyry kosina rehegua apytépe ñemba’ejogua ñembosako’i ha jaikuaa raẽ mba’épa ja’úta semanápe (p. 115). Ministerio kuatia mitãme g̃uarã oho upe tape peteĩháme: ejeky hetave peteĩ karurã ojeikotevẽvagui, eñongatu porã ha eguereko heladérape tembi’u oñembosako’i raẽmava, ajo ojepika’ipyre, cebolla ojepiro’ipyre, kurapepẽ oñekytĩmbáva ha ka’avo hogue ojejohéi porãmbáva (p. 187).

Umi po base

1. Peteĩ kaldo

Kaldo kangue vaka rehegua térã kaldo ryguasu ha’e base omba’apo hetavéva: ombojy arro, kumanda ha jukysy, oiko salsa ña’ẽ pegua ha ombohaku hembyre ombopiru’ỹre. Oho raẽ tatápe ha’égui pe ohupytyvéva ára. Mba’éichapa ojejapo, kangue guive kyra ojupíva peve, oĩ ko’ápe: kaldo kangue: mba’éichapa ojejapo, ojeporu porã ha oñeñongatu, ha aranduka 181 Receitas Ancestrais oguereko receta kaldo kangue, kaldo ryguasu ha kaldo so’o ha kangue rehegua.

Eñongatu ña’ẽ’ípe peteĩ karurã. Peteĩ pehẽ opyta heladérape umi mbohapy ára peteĩháme g̃uarã; hembýva oho freezer-pe upe ára voi. Kyra ohatãva kaldo ro’ysã ári ikatu ojeipe’a ha ojeporu ñembochyrýrã; ehecha mba’éichapa oñemboguasa ha oñeñongatu ko’ápe: mba’éichapa jaiporujeýta kyra kosina pegua.

2. Kumanda mbichy condimento’ỹre

Embichy peteĩ ña’ẽmbe guasu kumanda (térã garbanzo, térã lenteja) y ha laurel añónte reheve, emoĩ rire ýpe. Guia Alimentar para Crianças Menores de 2 Anos ohechauka ko tape: emoĩ ýpe 8 guive 12 aravo peve, iporãvéramo heladérape, emombo pe y oĩhague ýpe, embichy ha emboja’o porción ojecongela haĝua emoĩ mboyve condimento (p. 174). Condimento’ỹre, ko base sirve opa mba’erã: upe árape, ehoga áho ha sevói ñandýpe ha emoĩ pype peteĩ porción kumanda; arapópe, oiko chugui tutu (kumanda ojejosóva mandi’o ku’i reheve) térã sopa licuada kaldo ndive.

3. Peteĩ so’o ojebichýva mbeguekatúpe

Umi so’o oikotevẽva tiémpo, ha’eháicha aguja, garrón, costilla térã paleta, ojebichýramo mbeguemi peteĩ ña’ẽmbépe ñandy, sevói ha ikaldo voi reheve, ome’ẽ so’o oñembojaja’íva tenedor reheve. Péva ha’e aranduka rehegua so’o ña’ẽmbépe ojebichýva ñepyrũ. Upéicha avei ryguasu ojebichy ha oñembojaja’íva. Ipehẽ’ỹre arateĩme, oñembojaja’íma araapýpe, relleno ramo ararundýpe: pe ña’ẽmbe peteĩnte omoambue hova mbohapy jey.

Peteĩ regla iporãva so’o mbichy’ỹrã: Ministério da Saúde he’i so’o mbichy’ỹ ojecondimentámava opyta 1 ára añónte heladérape (p. 62 versión mbyky rehegua). Econdimenta ára mboyve pe ojebichytava ambue árape, ha ndaha’éi pe semana pukukuérarã.

4. Peteĩ asadera verdura ha peteĩ ka’avo hogue johéipyre

Eiporu pe horno hakúma so’o rehe emboka’ẽ haĝua andai, zanahoria, remolacha, jety ha sevói ipehẽ tuichávape, ñandy ha juky reheve. Verdura oñembokaguéva jepi oñongatuve iñandu heladérape ojebichývagui ýpe, ha sirve ensalada hakumíva, puré, relleno térã sopa ramo. Ka’avo hogue ojejohéiva, oñemopiru porãva ha oñeñongatúva peteĩ tárrope papel absorbente reheve, ome’ẽ ensalada umi ára peteĩhápe g̃uarã.

5. Peteĩ salsa ha peteĩ fermentado

Peteĩ salsa de tomate ogapýpe ojejapóva omoambue so’o oñembojaja’íva, ryguasu rupi’a ha arro hembyre ambue tembi’úpe. Peteĩ fermentado oĩmbámava, ha’eháicha chucrut, oike mbichy’ỹre oimeraẽ tembi’u ykére ha ome’ẽ pe hái tembi’u semana pukukuéra oikotevẽva sapy’ánte. Umi fermentado oguereko itiémpo ha iñeñangareko voi (tarro potĩ, juky hekopete, verdura oĩva y guýpe, umi señal ojepoi haĝua), ojemyesakãva lactofermentación-pe. Ejapo pe ñeñongatu he’iháicha peteĩteĩ receta.

Reikuaasérõ mba’éichapa ojejapo ko’ã base pasoha paso, 181 Receitas Ancestrais ogueru kaldo kangue, ryguasu, so’o ha kangue, pira ha mocotó (vaka py kaldo) rehegua, salsa de tomate, chucrut, kimchi, yogur ha kéfir, umi receta oñohechaukáva ojupe: peteĩ kuatiarogue kaldo ou jey ingrediente ramo ambuépe. Aranduka ndoguerekói capítulo tembi’u semanarã ñembosako’ípe; pe organización rape ha’e ko texto mba’e.

Arateĩ ñemba’apo, orden hekopetépe

Pe orden oñongatu tiémpo, peteĩteĩ base oho tatápe pe aja ndojokói upe oúvape.

1. Ára mboyve: kumanda ýpe heladérape; kangue ha so’o oñedescongelávo heladérape, ni araka’eve piletape.
2. Aravo peteĩha: kangue tatápe kaldorã, ojebichýva mbeguemi rejapo aja ambue mba’e. Vaka kaldo oikotevẽ 8 guive 12 aravo peve tata michĩme ha oĩmba ára pahápe; ryguasu kaldo, 6 guive 8 peve. Kumanda olla a presiónpe.
3. Aravo mokõiha: so’o ojesella ñandýpe ha oñemoĩ ojebichy mbeguemi. Horno oñemyendy verdurarã.
4. Aravo mbohapyha: salsa de tomate. Ejohéi ha emopiru ka’avo hogue. Embojaja’i ryguasu, oĩramo.
5. Pahápe: emboro’y, emboja’o porción-pe, emoĩ etiqueta, ha edesidi mba’épa oho heladérape ha mba’épa freezer-pe.

Pe tiémpo añetegua ojevaru óga, cocina ha mboy base reiporavógui. Semana peteĩháme, ejapo mbohapy: kaldo, kumanda ha peteĩ so’o. Ko’ãva ohupyty omoambue haĝua nde semana.

Emboro’y pya’e: pe paso ojehejarei hetavéva

Peteĩ jejavy ojehecha jepíva umi base ñembosako’ípe ha’e pe ñaipũ caldo-pegua ojehesaráiva cocina ári ko’ẽ meve. OMS (Organización Mundial de la Salud) he’i ani hagua ojeheja tembi’u ojejyva’ekue 2 aravo ári temperatura ambiente-pe, ha oñemboro’y hagua pya’e umi tembi’u hembýva: ojemyasãi recipiente ipypu’ỹvape, oñekytĩ so’o pedazo michĩvévape ha ojemongu’e sópa sapy’ape oñemboro’y aja. Umi mikróbio hetapa pya’e 5 °C ha 60 °C mbytépe, he’i Anvisa kuatiañe’ẽ (p. 12).

Jejapópe: emboja’o caldo ha so’o kambuchi’i michĩvéva ha ipypu’ỹvape eipe’a rire tatagui, ha emoĩ heladérape nereha’arõi oñemboro’y, he’iháicha Guia Alimentar para Crianças Menores de 2 Anos (p. 187). Peteĩ ñaipũ tuicháva oñemoĩ jave heladérape, are oñemboro’y imbytépe, ha upe ára hakuvy jave voi ha’e pe léi ojehekoveséva.

Mboy ára opyta porã peteĩteĩ mba’e

Umi plázo tembi’u ógape ojejapóvape guarã iñambue peteĩ tablagui ambuépe. Anvisa kuatiañe’ẽ restaurante ha cocina profesional-pe guarã, techapyrãrõ, ohejá 5 ára tembi’u oñembosako’íva oñeñongatúva 5 °C-pe térã sa’ivépe (p. 38), umi cocina oñeikotevẽvape ocontrola temperatura umi equipo-pe. Ko’ápe ñaiporavo Ministério da Saúde plázo, umi ojesarekovéva fuente oficial jahecha apytépe, heladéra ógape oñeipe’a ha oñemboty ára pukukue ha haimete araka’eve ndoguerekói termómetro. Tabla oĩ Guia Alimentar para Crianças Brasileiras Menores de 2 Anos (p. 169) ha iversión mbykyvévape (p. 62), ha ojeporu opa familia tembi’úpe guarã:

• Heladéra: so’o ojejy’ỹva, 3 ára; so’o ojejyva’ekue ha tembi’u ógape ojejapóva oĩmbáma, 3 ára; pira ojejyva’ekue, 1 ára; so’o ojejy’ỹva oñemoĩmava’ekue condimento, 1 ára.
• Congelador heladéra peteĩ okẽ reheguápe: tembi’u ógape ojejapóva oĩmbáma, 10 ára.
• Freezer (pe compartimento oĩva heladéra mokõi okẽ reheguápe, ho’ysãvéva ambuégui): tembi’u ógape ojejapóva oĩmbáma ha so’o ojejy’ỹva, 30 ára.

OMS ombojoapy mokõi léi umi tembi’u hembývape guarã: ani oñeñongatu heladérape 3 ára ári ha ani oñembohakujey peteĩ jey ári. Upévare, emboja’o kambuchi’ípe peteĩ karu tamañópe ha embohaku umi rek’umíne.

Emoĩ peteĩteĩ kambuchi’ípe héra ha mba’e árapa rejapo, he’iháicha Anvisa (p. 34). Peteĩ cinta de papel ha peteĩ bolígrafo, ha oĩmbáma.

Descongelar ha mbohakujey

Edescongela heladérape, peteĩ árag̃ui ambuépe, térã emoĩ porción oñemyho’ysãva’ekue tata ári. Microondas avei ojeporukuaa, tembi’u oñembohaku jave upe rire voi. Araka’eve ndaha’éi pileta-pe térã mesada ári: Anvisa ha OMS he’i ani hagua ojedescongela temperatura ambiente-pe. Edescongela umi re’útava añónte: Ministério da Saúde he’i ani hagua oñemoĩjey congelador-pe umi ojedescongelamava’ekue, peteĩ excepción ndive ipy’aporãva: so’o ojejy’ỹva ojedescongelava’ekue ha oñembojy rire, ikatu oñemyho’ysãjey oĩmbámava (p. 186). Rembohakujey jave, ehejá opupu porã entero, ha emongu’e tembi’u rembohakúva microondas-pe, ndaha’éigui ombohaku peteĩchapa.

Jejapópe, kóva oikotevẽ peteĩ jepokuaa: pyharekuévo, reñongatu jave umi mba’yru karu pyhare-pegua, emoĩ heladérape umi kambuchi’i freezer-pegua oikótava ko’ẽrõ ka’aru térã pyhare karu.

Peteĩ mapa semana rehegua

Ko’ápe peteĩ techapyrã mba’éichapa umi base rembosako’íva Arateĩme oñembojoaju ojupe, ñamomba’évo umi 3 ára ikatúva opyta heladérape. Ekambia nde reipotaháicha.

• Arakõi: arro ñembyaku caldo-pe, kumanda ñembojy upe jave voi, so’o ñembyaku mbeguekatu ollápe, verdura ñembichy hornope.
• Araapy: sópa: caldo, kumanda, verdura ñembichy ñembopehẽ’ipyre ha so’o desfiado, peteĩ chorroite aséite de oliva reheve ha chucrut ijykére.
• Ararundy: panqueque térã omelet henyhẽva so’o desfiado ha salsa tomate reheve, ensalada hogue. Ha’e paha ára so’o ha verdura Arateĩmegua opytakuaa heladérape.
• Arapo: umi ña’ẽ freezer-gua, ojedescongeláva Ararundy pyhare guive: kumanda oiko tutu (tembi’u Brasilgua, kumanda jopypyre) farinha (mandi’o ku’i) reheve, peteĩ ryguasu rupi’a chyryry hi’ári ha couve (ka’a hogue tuicháva) ñembojy upe jave voi; caldo katu oiko pyhare sópa.
• Arapoteĩ: ryguasu rupi’a pochê caldo kangue-pe, mbujape hembýva reheve. Térã pe ogaygua oipotáva: Arapoteĩ avei ha’e ára ja’u haguã okápe térã jajerure haguã pizza, ndaipóri kulpa.

Semana mbytépe, peteĩ ñembopyahu mbykymi, 30 guive 40 minuto peve Ararundy pyhare, omantene heladera oĩ porã haguã: arro pyahu, peteĩ olla ryguasu térã so’o ku’i, verdura ñembyaku vapor-pe.

Ha mitã’i?

Upe olla base voi ikatu omongaru mitã’i ho’úmava ogaygua tembi’u, ipehẽngue oñemboykéramo juky ha condimento hatãva oñemoĩ mboyve. Caldo ojejapóva juky’ỹre ha kumanda ñembyaku condimento’ỹre ha’e añetete upéva ombohapéva. Umi mboy ára ipuku, porción ha descongelamiento mitã’i tembi’úpe oguereko iñangareko ijehegua, ojehesa’ỹijóva ko’ápe: mba’éichapa rembosako’i ha remongelapa mitã’i tembi’u. Umi base omyenyhẽ avei lonchera umi oho va’ekuépe escuela-pe.

Eñepyrũ ko Arateĩ oúvape

Eiporavo mbohapy base: peteĩ caldo, peteĩ olla kumanda ha peteĩ so’o ñembyaku mbeguekatúva. Emoĩ kumanda y-pe Arapokõime, ejogua ña’ẽ oikehápe peteĩ karu ha peteĩ cinta de papel etiqueta-rã. Arakõime, pyhare karu oĩma 20 minuto rupi. Rembyaku haguã ko’ã base paso a paso ha rehecha haguã mba’éichapa peteĩ receta omongaru upe oúvape, ehechakuaa 181 Receitas Ancestrais. Nde rógape hasýramo emoĩ kóva rutina, aravo ha presupuesto-pe, consultoría familiar Nu&Cru rehegua omba’apo tembi’u semanarã rehe nutricionista Laura Valentim ha Dalyla Peçanha ndive, ogaygua ho’umavavoi guive. Ha presupuesto ramo pe porandu tuichavéva, ehecha mba’éichapa ja’u tembi’u añetegua ñamosẽ’ỹre heta pirapire.

Umi fuente ojehechava’ekue

• Ministério da Saúde. Guia Alimentar para Crianças Brasileiras Menores de 2 Anos, 2019, ha versión mbykyvéva, 2021.
• Ministério da Saúde. Guia Alimentar para a População Brasileira, edición 2ª, 2014.
• Organización Mundial de la Salud. Cinco Chaves para uma Alimentação Mais Segura: manual, 2006.
• Anvisa. Cartilha sobre Boas Práticas para Serviços de Alimentação.