Tembi’u hesãiva ndahepýiva: mba’éichapa rekaru porã sa’i pirapirépe

Rekaru hag̃ua tembi’u añetegua sa’i pirapirépe, ndaha’éi rejuhúre tembi’u "ndahepýiva", ha’eve reikuaáre moõpa remoĩta ne pirapire. Cuenta osẽ porã japepo pyenda ha’éramo arro, kumanda, mandi’o, ryguasu rupi’a ha ka’avo hi’aráva; so’o ojejoguáramo umi pedáso oikotevẽva aravo japepópe ha ndaha’éi bife primera; kangue oikóramo kaldo ha asado ñandy oikóramo ko’ẽrõ rehogarã; ha jejogua peteĩ párte ouramo oprodusívagui voi. Pe ombohepýva ha’e rejogua tembi’u ojejapopámava rehasa hag̃ua semána, ha remombo pe hembýva.

Ko’ã mba’e ndojeruréi oiko hag̃ua iperfécto. Peteĩ família okarúva pizza arapópe térã oipe’áva peteĩ paquete galletita peteĩ semána hasývape ndoikomeméi mba’eve; pe omoambuéva presupuesto ha’e mba’éichapa rejogua ára ha ára, ndaha’éi pe oikóva peteĩ jey.

Tembi’u añetegua ndahepyvéi piko gueteri?

Guía Alimentaria Brasil retãyguápe g̃uarã, Ministerio de Salud Brasil-pegua rembiapo, he’i, IBGE ojapóva Pesquisas de Orçamentos Familiares rupive, Brasil-pe tembi’u oñepyrũva tembi’u natural térã sa’i oñemba’apóvagui ha umi tembi’u ojejapóva hendive ndaha’éi año hesãivéva umi ultraprocesado-gui, ha’e avei ndahepyvéiva. Pe guía omyesakã ojeguerovia ambueháicha ou umi ka’avo ha yva repýgui, ha umíva ojekaru tembi’u ndahepyvéiva ndive, ha’eháicha arro, kumanda, papa ha mandi’o (p. 110).

Upe guía voi, osẽva 2014-pe, he’íma ikatuha kóva oñemoambue. Peteĩ estudio brasilero ohesa’ỹijóva mba’erepy 1995 guive 2017 peve ohechauka, 2000 ary ñepyrũ guive, ultraprocesado repy oguejy jey jey, ha he’i, peteĩ kilo rehe, 2026-pe ndahepyvéitaha umi tembi’u hesãivagui (Maia ha iñirũnguéra, 2020). So’o avei ipohyive: setiembre 2025 guive setiembre 2026 peve, vaka ro’o primera repy ojupi opaite 27 capital DIEESE ha Conab ohesa’ỹijóvape, 3,78% guive Brasília-pe, 21,09% peve Rio Branco-pe.

Upévare, mbohovái añetegua ha’e kóva: ikatu gueteri rekaru tembi’u añetegua sa’i pirapire reguerekóramo jepe, ha katu nda’ijeheguíri. Odepende reiporavo porãre moõpa reiporúta ne pirapire ha reme’ẽre michĩmi ne aravo kosinape pirapire rendaguépe.

Ejapo cuenta peteĩ karu rehe, ndaha’éi peteĩ kilo rehe

Kilo repy ombotavy. Peteĩ paquete galletita rellenoguáva ojehecha ndahepyiha, rehechakuaa peve ndojokóiha avave ñembyahýi karu asaje peve. Peteĩ kilo costilla ikangue reheve ojehecha michĩmi ome’ẽtaha, oiko peve peteĩ karu asaje ha, kangue reheve, peteĩ kaldo ha peteĩ sópa. Rembojoja hag̃ua añetehápe, ehai peteĩ kuatiápe, nde carnicería ha nde mercado-pe:

1. Kilo repy pe mba’e rejoguávagui.
2. Mbovýpa pe kilogui oiko tembi’u: costilla kangue noñekarúi, ha katu oiko kaldo; so’o ñandy oñembyaku ha oiko ñandy kosinarã.
3. Mbovy karu ogayguápe g̃uarã ome’ẽ pe kilo, eipapa avei sópa ha kaldo ou upe rire.
4. Peteĩ karu repy = kilo repy oñemboja’o mbovy karu ome’ẽháre.

Ejapo kóva peteĩ jey 5 térã 6 mba’e rejogua memévape g̃uarã, techapyrã bola de lomo ha aguja, ryguasu pyti’a ha ryguasu entero, so’o ku’i ha py’a. Ko cuenta ha’e nde táva ha nde semána mba’e, ha ovale hetave oimeraẽ lista ojejapopámavagui, mba’erepy oñemoambuetereígui región ha jasy ojoyke.

Moõpa remoĩta ne pirapire, iñordénpe

1. Japepo pyenda

Arro, kumanda, mandi’o, papa, inhame (taro), avati ku’i, harina, ryguasu rupi’a, sevói, áho ha umi ka’avo ha yva hi’aráva. Guía Alimentaria omomandu’a ryguasu rupi’a ojehupyty porãha, ndahepyetéiha Brasil-pe ha ojeporukuaaha heta mba’épe (p. 83), ha umi yva ha ka’avo hi’arápe ndahepyvéi tapiaite (p. 111). Ko’ápe tembi’u añetegua ovale porãve. Kumanda ojejoguáva ipiru ha ojembojy ógape heta, ndahepyvéi jepi peteĩ porción-pe pe ojejoguáva ojejapopámavagui, ha ojeñongatu porã congeladórpe; ehecha mba’éichapa ejapo kóva kosina pyenda semána pukukuérape g̃uarã.

2. So’o umi pedáso oikotevẽva aravo

Umi pedáso segunda ha mymba ryepypegua ha’e peteĩ kosina ahorrativa mbytetekue, ojeruréva hikuái ha’égui aravo japepópe, ndaha’éi pirapire. Heta carnicería-pe, ikilo ndahepyvéi umi pedáso primera-gui; ehecha nde carnicería-pe.

• Aguja, garrón, paleta ha costilla: so’o japepópe, puchero, so’o desmenuzado. Kuatiañe’ẽ 181 Receitas Ancestrais oiporu aguja, garrón térã costilla so’o japepópe ojapo hag̃ua ha oguereko costilla puchero andai reheve.
• Vaka ruguái ha mocotó (vaka py): ome’ẽ peteĩ tembi’u hetáva ha peteĩ kaldo anambusu. Ehecha vaka ruguái ha caldo de mocotó.
• Py’a ha korasõ: py’a sevói ndive, korasõ tatápe térã japepópe. Ministerio de Salud Brasil-pegua omoĩ mymba ryepypegua proteína, hierro, zinc ha vitamina B12 ryru ramo, ha py’a oguerekoha avei heta vitamina A (Guía Alimentaria mitã 2 ary noguerekóivape g̃uarã, p. 86). Vitamina A rehehápe, py’a ojekaru michĩmi, ha kuña hyeguáva oñemongeta va’erã iprofesional prenatal ndive mbovy jeýpa ikatu okaru. Ndegustáiramo py’a, eñepyrũ mba’éichapa rembosako’i py’a ndive. Guía Alimentaria voi ohechauka "arro, kumanda, vaka py’a ha zapallito rehogado" peteĩ karu asaje techapyrã ramo (p. 62).
• Mondongo ha dobradinha, vaka kũ, kure py: kosina ndomombóiva mba’eve, heta família brasilera oikuaáva ituvakuéra guive. Kuatiañe’ẽ dobradinha (mondongo kumanda morotĩ reheve) ha’e peteĩ techapyrã.
• Ryguasu entero ipedásokuéra rangue: peteĩ ryguasu entero oiko arapokõi asado, semána pukukue ryguasu desmenuzado ha peteĩ kaldo ikangue reheve. Mba’éichapa ojejapo oĩ mba’éichapa reiporupa peteĩ ryguasu entero-pe.

3. Ñandy rejoguamavoíva

Ñandy osẽva asado-gui, pe ojupíva ha hatãva kaldo ro’ýpe ha torresmo (chicharõ) ñandy ikatu reiporu rehoga ha reasa hag̃ua, aceite botellaguáva rendaguépe. Rembohasáramo colador rupi ha reñongatúramo peteĩ ryru potĩme heladérape, nderejoguamo’ãi ambue. Mba’éichapa rembohasa colador rupi, reñongatu ha reikuaa araka’épa remombo va’erã oĩ mba’éichapa reiporu jey ñandy kosinagua-pe.

4. Upe rire añoite, umi mba’e especial

Vaka ro’o kapi’ipegua reikuaáva moõguipa ou, queso artesanal, manteca porã, ryguasu rupi’a ogaguáva reikuaávagui: ovale hepykue, ha katu oike pyenda oĩ porãma rire, ha ikatuháicha. Peteĩ ryguasu ogagua entero oikóva 3 karu ikatu ome’ẽve, pirapire peteĩchápe, peteĩ bandeja filé-gui; cuenta peteĩ karu rehegua ohechauka. Mba’érepa oĩ ko’ã mba’e apytépe hepyvéva, ha araka’épa ovale pe diferencia, romyesakã vaka ro’o kapi’ipegua hepy piko?-pe.

Peteĩ jejogua, heta karu

Kosina ahorrativa ha’e kosina ndomombóiva mba’eve. Mbovy mba’e ndahasýiva:

• So’o japepo kangue ojevy tata ári y, sevói ha ka’avo rakã ndive ha oiko kaldo.
• Ka’avo rakã, ipire ojejohéiva ha ijapykue ojeñongatúva peteĩ ryrúpe congeladórpe semána pukukue, oike arapokõi kaldópe.
• Kuehe guare arro oiko croqueta, arro hornogua térã sópa anambusu.
• Mbujape hatãmava oiko tostada, pan rallado térã kuatiañe’ẽ rabanada (torreja brasilera).
• Pakova hi’ajueterei oho torta-rã térã congeladórpe, oiko hag̃ua helado ojejapóva licuadora-pe.
• So’o hembýva oiko panqueque, pastel térã escondidinho (mandi’o puré so’o ári, hornopegua) ryepyrã.

Reiporu jey ndaha’éi reñongatu opa’ỹ peve. Tembi’u ojejapopámavape g̃uarã, Ministerio de Salud he’i 3 ára peve heladérape ha 30 ára peve congeladórpe (versión mbykyve guía mitã 2 ary noguerekóivape g̃uarã rehegua, p. 62). Tembi’u hembýva ohasáma iárape oñemombo, hasy ramo jepe.

Moõpa rejoguáta

Guía Alimentaria ome’ẽ mbohapy tape rehepyme’ẽ sa’ive hag̃ua ka’avo ha yva rehe: ejogua pe hi’aráva, ejogua sacolão ha varejão-pe (ñemuha guasu ka’avo ha yva rehegua) ndaipori hetaiterei intermediario, ha iporãvéntema, ejogua umi oprodusívagui voi, feria-pe térã aty jejogua oñondivepegua rupive; ko paha jave, umi orgánico jepe ikatu ndahepyetevéi (p. 111).

Añetehápe:

• Feria opa potaitérõ oguejy jepi umi mba’e ndopytamo’ãiva ambue semána peve repy. Iporã upe ára sópa ha salsa-rã.
• Aty jejogua oñondivepegua vecino térã tembiapopegua irũ apytépe ojogua peteĩ productor-gui heta ha omboja’o flete.
• So’o jejogua productor-gui voi, peteĩ cuarto térã media res oñemboja’óva família apytépe, ikatu omboguejy kilo repy, ha katu oikotevẽ congelador ha planificación. So’o remoro’ysãva nde rógape osegi Ministerio de Salud tabla, 30 ára peve congeladórpe; pe ou ro’ysãmava ha envasado frigorífico-gui osegi vencimiento oĩva etiqueta-pe, paquete opyta aja hiate ha ro’ysã porã. Ejogua nde róga ikatúva oiporu ko’ã ára ryepýpe. Umi porandu rejapo va’erã productor-pe oĩ mba’éichapa rejogua so’o productor-gui voi-pe.
• Nu&Cru productor-kuéra mapa, gratuito, ombyaty productor michĩva so’o, mymba ryepypegua, ryguasu rupi’a, kamby, mymba ñandy ha ka’avo ha yva rehegua, contacto directo reheve. Nu&Cru noñemoĩri ñemu mbytépe; pe ñe’ẽme’ẽ oĩ nde ha pe oprodusíva apytépe.

Mba’épe ani reahorra

• Inspección sanitaria. So’o, ryguasu ha pira oguereko va’erã sello de inspección. Ministerio guía mitãnguérape g̃uarã he’i ojehecha va’erã sello SIF (inspección federal Brasil-pegua) rejoguávo (p. 167); productor local ikatu omba’apo, upéva rangue, servicio de inspección estadual (SIE) térã municipal (SIM) ndive. So’o ojekuaa’ỹva moõguipa ou ha’e ahorro japu hepyvéva.
• Ro’y. Mba’e oñembyaíva pya’e oike heladérape reguahẽ pyaévo ógape, ha tembi’u ojejapopámava ndopytái 2 hora ári okápe, he’iháicha OMS Cinco Claves.
• Vencimiento. Envase ipupu’ãva, oxidado térã ipype oñemoambuéva noñejoguái ha nojeiporu jeýi (p. 167 upe guía voi).
• He. Juky, áho, sevói, peteĩ ñandy porã ha ka’a hyakuãva ndahepýi ha ha’e umíva ojapóva oimeraẽva oipota okaru jey. Tembi’u ndahepýiva ha he’ỹva opa oñemombo.

Peteĩ semána menú so’o ndahepýiva reheve

Mba’erepy’ỹre, oñemoambuégui táva ha jasy ojoyke; ha’e peteĩ jejogua oikóva heta karu rehegua lógica.

• Arapokõi: ryguasu entero asado papa ha zanahoria reheve ñandýpe. Ikangue oho kaldo-rã.
• Arateĩ: arro ojembojy ryguasu kaldópe, kumanda, ryguasu desmenuzado, ensalada.
• Arakõi: so’o japepópe aguja reheve, térã garrón térã costilla ikangue reheve, ha mandi’o. Kangue opyta ambue kaldo-rã.
• Araapy: py’a sevói ndive, arro, kumanda, zapallito rehogado.
• Ararundy: kumanda sópa ka’avo feria-gua ha so’o desmenuzado hembýva reheve.
• Arapo: ryguasu rupi’a revuelto cuscuz (avati ku’i ojembojy vapor-pe) térã mbujape reheve, couve (kale) rehogado. Térã ogaygua pizza.
• Arapoteĩ: vaka ruguái térã costilla puchero andai reheve, ambue semána oñepyrũ hag̃ua kaldo reheve.

Ko semánape: peteĩ cuenta ha peteĩ ñemoambue

Ejapo cuenta peteĩ karu rehegua mbohapy mba’e rejogua memévape g̃uarã ha emoambue peteĩ: filé aguja rehe, ryguasu pyti’a ryguasu entero rehe, aceite asado ñandy hembýva rehe. Reipotárõ receta paso a paso ombohetáva so’o ndahepýiva, 181 Receitas Ancestrais oguereko so’o japepópe, vaka ruguái, dobradinha, caldo de mocotó, py’a sevói ndive, vaka korasõ ha 6 receta kaldo categoría-pe, ha avei fermentado ojejapóva repollo ha juky reheve. Rejuhu hag̃ua umi ovendéva productor-gui voi nde ypýpe, eheka productor-kuéra mapa-pe. Ha nde rógape porandu ha’éramo mba’éichapa oike opa ko’ã mba’e presupuesto ha peteĩteĩ rembiapo ára ha ára ryepýpe, Nu&Cru consultoría familiar oñepyrũ pe família okarumavagui, presupuesto ha tembi’u ojehupytykuaávagui, nutricionista Laura Valentim ha Dalyla Peçanha ndive.

Mamópa ojeheka marandu

• Ministerio de Salud Brasil-pegua. Guía Alimentaria Brasil retãyguápe g̃uarã, 2ª edición, 2014.
• Ministerio de Salud Brasil-pegua. Guía Alimentaria mitã brasilero 2 ary noguerekóivape g̃uarã, 2019, ha versión mbykyve, 2021.
• Maia EG et al. What to expect from the price of healthy and unhealthy foods over time? The case from Brazil. Public Health Nutrition, 2020.
• DIEESE ha Conab. Pesquisa Nacional da Cesta Básica de Alimentos: setiembre 2026 resultado. Oñemoherakuã 9 octubre 2026-pe.
• Organización Mundial de la Salud. Cinco Claves para la Inocuidad de los Alimentos: manual, 2006.