Mtoto Anayechagua Chakula: Ni Hatua ya Kawaida au Dalili ya Tatizo?

Katika nyumba nyingi, mtoto ambaye "hali chochote" anapitia hatua ya kawaida inayotarajiwa. Baada ya mwaka wa kwanza, ukuaji hupungua kasi na hamu ya kula hupungua pamoja nao. Kati ya mwisho wa mwaka wa kwanza na umri wa miaka 2, woga wa chakula kipya, unaoitwa neofobia (neophobia), hufikia kilele chake. Mwongozo wa Matatizo ya Ulaji wa Chama cha Madaktari wa Watoto cha Brazil unaeleza kilele hicho kuwa kati ya miezi 18 na 24, na unasema kwamba neofobia ikishughulikiwa vizuri hupita yenyewe (uk. 28). Kinachosaidia ni kumpa tena chakula hicho, bila shinikizo, kwa wiki kadhaa.

Jambo jingine kabisa ni kukataa chakula kunakoambatana na uzito kutoongezeka au kupungua, kubanwa na chakula na kutapika mara kwa mara wakati wa kula, orodha ya vyakula anavyokubali inayopungua mwezi baada ya mwezi, au nyakati za kula ambazo zimegeuka kuwa ugomvi wa kila siku kwa zaidi ya mwezi mmoja. Katika hali hizo, familia isisubiri hatua hiyo ipite yenyewe: hatua ya kwanza ni kumwona daktari wa watoto. Orodha kamili ya dalili iko chini zaidi, pamoja na maelezo ya nani wa kumwona katika kila hali.

Makala haya yanasaidia kutofautisha jambo moja na lingine na kupanga ratiba ya kila siku. Hayatoi uchunguzi wa ugonjwa. Maudhui ya kielimu; hayachukui nafasi ya tathmini ya mtu binafsi inayofanywa na mtaalamu wa afya.

Nini cha kutarajia katika kila umri

Tabia ya kuchagua chakula hubadilika kulingana na umri, na wasiwasi mwingi huanza kwa kumlinganisha mtoto na jinsi alivyokula miezi michache iliyopita.

Kuanzia miezi 6 hadi 12: kukunja uso si kukataa

Mtoto anayekunja pua kwa kipande cha kwanza cha malenge anaonja ladha tofauti na maziwa. Mwongozo wa Chakula kwa Watoto wa Brazil Walio Chini ya Miaka 2 wa Wizara ya Afya unasema kwamba kukunja uso hakumaanishi mtoto hakupenda chakula, na kwamba baadhi ya watoto wanahitaji kuonja chakula zaidi ya mara nane ili kukikubali (uk. 107). Ikiwa kukataa kunaendelea, ushauri ni kusubiri siku chache na kubadilisha njia ya kukiandaa: karoti iliyokataliwa ikiwa imepondwa inaweza kukubaliwa ikiwa vipande ambavyo mtoto anashika kwa mkono (uk. 116). Kwa wale wanaoanza sasa, ratiba ya wiki za kwanza iko katika vyakula vya kwanza vya mtoto.

Kuanzia mwaka 1 hadi 2: njaa kidogo, maoni mengi

Katika mwaka wa kwanza, mtoto kwa kawaida huongeza uzito wake mara tatu. Katika mwaka wa pili, huongezeka kati ya kilo 2.5 na 3 kwa mwaka mzima, na ni jambo la kawaida kwamba anakula kidogo zaidi. Pia anatembea, anaongea, anaomba vitu na huvurugwa na kila kitu. Mwongozo wa Wizara unaeleza kwamba katika hatua hii mtoto anaweza kukataa vyakula vipya au kukataa baadhi ya vile alivyovipenda, kwamba hali hii si ya kudumu, na kwamba kukubali chakula huimarika kwa kukitoa mara kwa mara na kukiandaa kwa njia nyingine (uk. 124).

Baada ya miaka 2: uhuru mezani

Kuanzia umri wa miaka 2 mtoto huanza kujadiliana. Mwongozo huohuo unakumbusha kwamba watoto waliokuwa wakila kila kitu wanaweza kuanza kukataa mboga za majani na mboga nyingine katika umri huu, na unashauri kuendelea kuweka vyakula hivyo kwenye sahani wakati wa chakula cha mchana na cha jioni, bila kumshinikiza mtoto, na kumwacha achague kati ya chaguo zilizopo kwenye mlo (uk. 131).

Wakati kuchagua chakula ni zaidi ya hatua ya kawaida

Miongoni mwa matatizo ya ulaji, mwongozo wa SBP unaeleza hali tatu ambazo mara nyingi huchanganywa na hatua ya kawaida ya ukuaji (uk. 28 hadi 30). Ya kwanza ni kuchagua chakula kwa kiwango kidogo, kwa watoto wanaoitwa "walaji wachaguzi", ambao hula aina chache za vyakula kuliko wastani hata wanapopewa mara kwa mara, lakini hukua na kuendelea vizuri. Ya pili ni ulaji wa kuchagua kupita kiasi, yaani kukataa vyakula vyenye ladha, umbile, harufu au mwonekano fulani kwa nguvu na kwa muda mrefu, mara nyingi pamoja na usikivu mkubwa wa milango ya fahamu katika mambo mengine (mtoto huepuka kugusa udongo wa kuchezea, mchanga au nyasi). Mtoto wa aina hii hukubali rangi ileile, chapa ileile au namna ileile ya kuandaa chakula, na wakati mwingine hujisikia kichefuchefu akilazimishwa. SBP inaeleza kwamba hali hii hutokea mara nyingi kwa watoto walio kwenye wigo wa tawahudi. Ya tatu ni hofu ya chakula, yaani woga wa kula unaotokea baada ya kubanwa na koo, kutapika au kula kwa maumivu.

Katika utafutaji mtandaoni utakutana pia na kifupi TARE (ugonjwa wa ulaji wa kujizuia na kuepuka, kwa Kireno transtorno alimentar restritivo evitativo). Ni utambuzi unaotokana na kitabu cha magonjwa ya akili DSM-5, kwa mtu asiyeweza kukidhi mahitaji yake ya nishati au virutubisho kwa sababu zisizohusiana na hamu ya kupunguza uzito, na hali hiyo husababisha madhara ya kiafya au ya kisaikolojia. Utambuzi huu hufanywa na timu ya afya, si na familia wala mtandao.

Angalia ratiba ya kila siku kwa wiki moja kabla ya kubadilisha menyu

Kukataa chakula karibu kamwe hakuishii kwenye sahani peke yake. Kabla ya kubuni mapishi mapya, andika kwa siku saba kinachotokea kuzunguka nyakati za kula. Hayo ndiyo mtaalamu atakayokuuliza kwenye miadi, na mara nyingi jibu huonekana ndani ya daftari lenyewe.

Andika kwa kila siku:

1. Saa ya kila mlo na kila vitafunio. Weka pia kipande cha mkate njiani kuelekea shuleni na biskuti alizopewa na bibi.
2. Kilichotolewa na kilicholiwa, kwa vipimo vya nyumbani: "vijiko vitatu vya wali, nyama hakugusa".
3. Kila kitu alichokunywa mtoto kati ya milo: maziwa, juisi, chupa, maji. Kwa watoto walio chini ya miaka 2, andika pia nyakati za kunyonya.
4. Alikula wapi na na nani: mezani pamoja na familia, peke yake, mapajani, sofani.
5. Kama kulikuwa na skrini iliyowashwa na mlo ulichukua muda gani.
6. Usingizi na hali ya moyo: alilala mchana, alifika amechoka, alikuwa anaota jino, au alikuwa amekaripiwa muda mfupi uliopita.
7. Umbile na namna ya chakula kilichokataliwa: kilichopikwa, kibichi, kilichopondwa, vipande, kilichochanganywa.
8. Tumbo na malalamiko: maumivu, kufunga choo, kutapika, kukohoa au kubanwa na koo wakati wa kula.

Mwishoni mwa wiki, tafuta mifumo inayojirudia. Ile inayojitokeza mara nyingi ni rahisi kurekebisha:

• Muda mfupi kati ya vitafunio na chakula cha mchana. SBP inapendekeza milo na vitafunio 4 hadi 6 kwa siku, na maji pekee kati yake (Jedwali 2, uk. 34). Mtoto anayekula vitafunio saa 4:30 asubuhi hufika kwenye chakula cha mchana akiwa hana njaa.
• Maziwa au juisi karibu na mlo. Mwongozo wa Wizara unaeleza kwamba juisi inayokunywa karibu na mlo humshibisha mtoto na kupunguza kiasi anachokula cha vyakula vingine (uk. 85). Kwa watoto walio chini ya mwaka 1, juisi haipendekezwi.
• Mlo uliokataliwa kubadilishwa na vitafunio. Chakula cha mchana kilichokataliwa kikigeuka kuwa mtindi au biskuti nusu saa baadaye, mtoto hujifunza kwamba kukataa huleta kitu kingine. Wizara inashauri kusubiri kidogo na, mtoto akiwa na njaa, kumpa tena sahani yenye chakula kilekile, au kusubiri mlo unaofuata (uk. 198 na 200).
• Uchovu. Chakula cha jioni saa 2:00 usiku kwa mtoto aliyeamka saa 12:00 asubuhi mara nyingi huishia kwa kilio, na lawama si za brokoli.

Peleka daftari hilo kwenye miadi, iwe ni na daktari wa watoto au mtaalamu wa lishe. Linaokoa muda na kuzuia mazungumzo yasitegemee kumbukumbu ya wiki ngumu.

Kinachosaidia mezani

Kila mmoja na jukumu lake

Mwongozo wa Wizara unafupisha mgawanyo huu: watu wazima huchagua vyakula vinavyofaa, na mtoto huchagua miongoni mwa vyakula hivyo (uk. 63). Kwa vitendo, wewe ndiye unayeamua nini kitawekwa mezani, saa ngapi na wapi mtakula. Mtoto huamua atakula kiasi gani cha kile kilichowekwa. Mgawanyo huu unakuondolea mzigo wa kumshawishi kwa kila kijiko.

Ratiba inayofungua hamu ya kula

Jedwali la 2 katika mwongozo wa SBP lina maelekezo yanayofaa watoto wote (uk. 34):

• milo isiyo na vikengeusha-fikira, kwa mtazamo wa kawaida na wa kupendeza;
• muda mfupi wa mlo, dakika 20 hadi 30;
• milo na vitafunio 4 hadi 6 kwa siku, maji pekee katikati yake;
• chakula kinachofaa umri wake;
• vyakula vipya vitolewe kwa utaratibu, hadi mara 8 hadi 15;
• kumhimiza mtoto ale mwenyewe na kuvumilia fujo za kawaida za umri huo.

Chakula kilekile, maandalizi tofauti

Kurudia haimaanishi kuweka chakula kilekile kwa njia ileile hadi mtoto akate tamaa. Maana yake ni kukitoa chakula hicho tena kwa namna tofauti. Karoti inaweza kupikwa pamoja na maharage, kuokwa kama vijiti kwa mafuta ya wanyama, kukunwa mbichi na kuwekewa mafuta ya zeituni, kusagwa kuwa pondo, au kuwekwa ndani ya kitumbua cha kuokwa. Yai linaweza kuchemshwa, kukaangwa lichanganywe, au kuwa pancake. Weka kiasi kidogo cha chakula kipya kando ya chakula ambacho mtoto tayari anakubali, na usiseme chochote kuhusu hilo. Kula pamoja, kwa raha, na kusifu chakula, humtia mtoto moyo, kulingana na mwongozo wa Wizara (uk. 96).

Kwa watoto wachanga, vyakula vyenye unyevu huwa vinakubalika zaidi: mwongozo unapendekeza kuongeza kiasi kidogo cha supu ya kupikia mboga, maharage au nyama pale chakula kinapokuwa kikavu (uk. 116). Supu ya mifupa ya nyumbani hutimiza kazi hiyo, bila chumvi katika sehemu ya mtoto mchanga.

Mtoto jikoni

Kumshirikisha mtoto katika kuchagua vyakula na kuandaa milo ni pendekezo la mwongozo wa Wizara wenyewe (uk. 63), na pia ni desturi ya zamani katika nyumba nyingi: kuchagua matunda sokoni, kuosha mboga, kurarua majani, kuchanganya unga. Mara nyingi, mtoto aliyesaidia kuandaa huonja kwa udadisi zaidi. Kuacha menyu ya wiki ionekane, kwenye karatasi iliyobandikwa kwenye jokofu, pia kunaondoa mshangao wa vyakula ambavyo mara nyingi hukataa.

Tamu si zawadi

Kama kitindamlo kinakuwa zawadi ya "kumaliza kila kitu", chakula cha jioni kinakuwa njia tu ya kufikia tamu. Mwongozo wa Wizara unashauri dhidi ya kumzawadia mtoto kwa kula asichokipenda, kwa sababu hilo huunda uhusiano wa utegemezi kati ya chakula na zawadi. (uk. 97). Kuzuia kwa ukali pia hakusaidii: katika utafiti wa wasichana 192 waliofuatiliwa kuanzia umri wa miaka 5 hadi 7, kizuizi cha upatikanaji wa vyakula kilichoripotiwa na wazazi wakiwa na umri wa miaka 5 kilitabiri kwamba wangekula vitafunio bila njaa wakiwa na miaka 7 (Fisher na Birch, 2002).

Kwa watoto wenye zaidi ya miaka 2, njia inayofanya kazi katika nyumba nyingi ni kuishusha tamu kutoka kwenye kiti cha enzi: kitu kitamu kilichotengenezwa nyumbani huja mara moja moja, pamoja na mlo au baada yake, bila mazungumzo ya kujadiliana na bila drama. Kabla ya umri wa miaka 2, maelekezo ya Wizara ni kutotoa sukari wala asali, na asali isitolewe kamwe kabla ya mwaka 1 (uk. 104).

Yanayozidisha ukataaji

• Shinikizo la kula. Katika jaribio na watoto wa umri wa chekechea, watoto walikula zaidi na kutoa maoni hasi machache sana walipokuwa hawashinikizwi kumaliza chakula (Galloway na wenzake, 2006). SBP inaeleza mzunguko wa "shinikizo la kula, kukataa, shinikizo zaidi, kukataa zaidi" (uk. 32).
• "Kumaliza sahani". Wizara inaonya kwamba kumlazimisha mtoto kula kila kitu kunadhoofisha uwezo wake wa kudhibiti hamu ya kula (uk. 96).
• Kuficha chakula kilichokataliwa. Mwongozo unashauri dhidi ya kuficha vyakula sahani chini ya vyakula vingine (uk. 97). Kuchanganya ini kwenye mchuzi wa familia ni uchaguzi wa kupika; kuutumia kama ujanja wa kumdanganya mtoto anayekataa mara nyingi huharibu uaminifu. Onyesha kilicho kwenye sahani.
• Skrini. Kwa simu au televisheni, mtoto hula kiotomatiki, bila kuzingatia chakula (uk. 97).
• Vitisho na adhabu. Kupiga, kukemea au kutomruhusu mtoto kuondoka mezani ni vitendo ambavyo mwongozo unaomba viepukwe (uk. 197).
• Menyu ya mgahawa. Kuandaa sahani tofauti kwa kila mtu ni mtindo ambao SBP huuita wa kuruhusu kila kitu, unaohusishwa na lishe duni zaidi (uk. 32). Pika mlo mmoja tu, wenye angalau kitu kimoja ambacho mtoto anakubali.

Wakati wa kutafuta msaada wa kitaalamu

Dalili zifuatazo zinahitaji kumwona daktari wa watoto bila kusubiri hatua hii ipite:

• kupungua uzito au ukuaji kusimama, unaoweza kuuona kwenye michoro ya ukuaji ya Caderneta da Criança (kitabu cha afya ya mtoto cha Brazil); mwongozo wa Wizara ya Afya unasema kwamba ikiwa uzito haupandi vizuri, hiyo ni dalili ya tahadhari (uk. 199);
• kuziba koo, kukohoa au kutapika mara kwa mara wakati wa kula, maumivu wakati wa kumeza, au kichefuchefu pale ambapo aina fulani za vyakula zinagusa mdomo;
• hofu ya kula baada ya kuziba koo au baada ya ugonjwa uliosababisha maumivu wakati wa kula;
• ugumu wa kuhama kutoka vyakula laini vilivyopondwa na vimiminika hadi vyakula vyenye vipande, unaochukua muda mrefu kuliko inavyotarajiwa kwa umri wake;
• orodha ya vyakula anavyokubali inayozidi kupungua, hadi makundi mazima ya vyakula yanapotea kwenye sahani;
• kukataa chakula kunakodumu zaidi ya mwezi mmoja pamoja na milo mirefu yenye mvutano, vigezo ambavyo SBP hutumia kutofautisha ugumu wa kula na wasiwasi wa wazazi (uk. 26);
• uchovu na kutojali, yaani mtoto kuonyesha hamu ndogo ya chakula na ya mazingira yake kwa wakati mmoja.

Daktari wa watoto hupima ukuaji, maendeleo na visababishi vinavyowezekana vya kitabibu. SBP inapendekeza kwamba watoto wenye ugumu wa kula wafuatiliwe kwa pamoja na mtaalamu wa lishe na mwanasaikolojia, na kwamba daktari wa meno, mtaalamu wa tiba ya usemi (fonoaudiólogo) na mtaalamu wa tiba ya viungo (fisioterapeuta) washirikishwe pale kunapokuwa na tatizo la kutafuna, kumeza au kuratibu kumeza na kupumua (uk. 64). Ikiwa swali ni kama kuna virutubisho vinavyokosekana, tathmini hiyo pia ni ya daktari wa watoto na mtaalamu wa lishe, pamoja na vipimo inapohitajika.

Bila dalili za tahadhari, msaada unaohitajika unaweza kuwa tofauti. Mtoto anapokua vizuri lakini utaratibu wa nyumbani ni mgumu, ushauri wa lishe wa mtu mmoja mmoja husaidia kupanga menyu, ratiba za kula na jinsi ya kumpa chakula. Kwa watoto wachanga wanaoanza kula vyakula vya nyongeza na watoto hadi karibu umri wa miaka 2, huduma ya ushauri wa kuanza vyakula vya nyongeza hufanya tathmini kamili na kutoa mpango wa chakula uliobinafsishwa. Kwa watoto wakubwa na kwa nyumba nzima, huduma ya ushauri kwa familia ya Nu&Cru hushughulikia na wataalamu wale wale wa lishe mada kama kifungua kinywa na vitafunio, milo ya familia na siku zenye pilikapilika. Hakuna kati ya huduma hizi mbili inayochukua nafasi ya daktari wa watoto pale kunapokuwa na dalili ya tahadhari.

Jikoni: jinsi ya kupanga sahani ya mtoto anayekubali vyakula vichache

Chagua chakula cha msingi (chakula-nanga), yaani kitu ambacho mtoto hula bila kupinga (wali, maharagwe, viazi, yai), kisha panga sahani kukizunguka. Kando yake, weka kiasi kidogo cha chakula unachotaka mtoto akifahamu, bila kutoa maoni yoyote. Chakula ni cha familia: sufuria ile ile, huku sehemu ya mtoto ikitengwa kabla ya kuweka chumvi anapokuwa mdogo, kama tulivyoeleza katika mtoto kwenye meza ya familia.

Kwa yule anayempikia mtoto mchanga na kukata tamaa kwa kutupa chakula kila mtoto anapokataa, kugawa chakula katika sehemu ndogo na kukigandisha husaidia kumpa chakula kile kile mara nyingi bila kupoteza. Hatua salama kwa hatua, pamoja na muda wa kuhifadhi na kuyeyusha, ziko katika jinsi ya kuandaa na kugandisha chakula cha mtoto.

Mwongozo wa Kuanza Vyakula vya Nyongeza kwa Njia ya Asili ya Mababu, ulioandikwa na Laura Valentim na Dalyla Peçanha na kuhaririwa na Nu&Cru, una mfuatano wa hatua kwa hatua kulingana na umri, menyu, zaidi ya mapishi 80 na sura kuhusu kupanga utaratibu wa kila siku. Ni nyenzo ya kujisomea nyumbani; haichukui nafasi ya ufuatiliaji wa kitaalamu.

Anza na daftari

Anza daftari la siku saba leo, wakati wa chakula cha jioni. Wiki ijayo utajua kama mtoto anakataa chakula kwa sababu ya muda wa kula, kinywaji, au uchovu, au kama kuna dalili inayohitaji daktari wa watoto. Kama kuna dalili hiyo, peleka daftari kwenye miadi na daktari. Kama hakuna, na mezani bado kuna ugumu, daftari ni mwanzo wa mojawapo ya huduma za ushauri zilizoelezwa hapo juu: kupitia daftari hilo mtaalamu wa lishe anaona ratiba ya nyumbani kwako.

Vyanzo vilivyotumika

• Ministério da Saúde. Guia Alimentar para Crianças Brasileiras Menores de 2 Anos. Brasília, 2019.
• Sociedade Brasileira de Pediatria, Departamento Científico de Nutrologia. Guia de Orientações: Dificuldades Alimentares. São Paulo, 2022.
• Fisher JO, Birch LL. Eating in the absence of hunger and overweight in girls from 5 to 7 y of age. Am J Clin Nutr, 2002.
• Galloway AT et al. 'Finish your soup': counterproductive effects of pressuring children to eat on intake and affect. Appetite, 2006.
• Norris ML, Spettigue WJ, Katzman DK. Update on eating disorders: current perspectives on avoidant/restrictive food intake disorder in children and youth. Neuropsychiatr Dis Treat, 2016.

Sehemu ya makala hii imetokana na makala ya Jen Allbritton iliyochapishwa na Weston A. Price Foundation.