Mbujape centeno fermentación natural-pegua: mba’épa Suiza ñanembo’e

Oimeraẽ ohecháva Suiza turismo rehegua sitio-kuéra pya’e ojuhu umi tetã mbujape apo ymaguare ohasáma siglo-kuéra, ha umi 200 rasa mbujape hetaichagua oñeikuave’ẽva visitante-kuérape. Ñañe’ẽramo siglo-kuéra rehe ndaha’éi ñambotuichaitereíva: umi mbujape rapykuere tujavéva ojekuaáva, 3500 a.C. guare, ojejuhúnte voi Suiza-pe. Pe ñanembopy’amongetáva katu ha’e pe mbujape fermentación natural-pegua centeno-gui ojejapóva, omongaru va’ekue Alpes valle-kuéra tapichápe heta generación, ko’ágã hasyve jajuhu umi mbujape vy’arã rehegua ári.

Suiza mbujape ndaha’éi turista-kuérape guarãnte. Peteĩ sitio omombe’úva mba’éichapa oiko hikuái upe tetãme he’i peteĩteĩ suizo ho’uha, promedio-pe, 49 kg mbujape peteĩ arýpe, ha americano jepiguáva ho’u 17 kg rupi añónte. (Umi americano, he’i autora ojahéi rupi, ombyaty pe mbujape "michĩetereíva" ho’úva, Europa medida-pe, omoingove rupi 13.000 rasa tenda donut ñemuhaha.)

Ñembyasy, ko mbujape heta hendáicha ojogua: mbujape levadura biológica reheve ojejapóva, harina morotĩ refinada-gui añónte térã hetavévape. Ojehechauka porã, oñembotentaha, supermercado-kuérape, panadería-kuérape ha museo "tembi’u ymaguare" rehegua-pe jepe, mbujape ha’eháicha pe trenza Zopf ha brioche pasa reheve, yma oñeñongatúva domingo ha ára iporãitévape guarã, ko’ágã ojejuhu hasy’ỹve umi mbujape "ára ha ára guáva" ymaguare-gui, ha’eháicha pe mbujape centeno fermentación natural-pegua ymaguare.

Ko artículo, ojeadaptáva peteĩ Merinda Teller texto-gui osẽ va’ekue Weston A. Price Foundation revista-pe, omombe’u ko mbujape ymaguare, ko’ágãgua ha ikatúva oikove jey.

Mbujape ymaguare: Lötschental centeno

Weston A. Price Foundation miembro-kuéra oikuaa porã ko tembiasakue: mbujape centeno fermentación natural-pegua, ipohýiva ha henyhẽva nutriente-gui, ha’e va’ekue tembi’u tenondegua umi tavayguápe odentista Weston Price ojuhu va’ekue ohóvo Lötschental valle-pe, Suiza-pe, 1930 ary ñepyrũme.

Lötschental oĩ Valais yvatevehápe, peteĩva 26 cantón suizo apytépe, ojoguáva, sa’imi, ñande estado-kuérape. Valais oguereko umi yvyty ojekuaavéva Alpes-pe, ha’eháicha Matterhorn.

Ojehechauka hag̃ua mba’éichapa upe valle Price árape, peteĩ bloguero ojerure lector-kuérape oimo’ã hag̃ua peteĩ táva mombyry, yvyty ijyvate ha hasyetéva ojejupi hag̃ua ombo’ýva, "tape asfaltado’ỹre, hospital’ỹre, dentista’ỹre, médico’ỹre ha electricidad’ỹre", oguerohasáva "ro’y puku ha ro’ysã" ha oikóva umi mba’e itavaygua "ikatúva omono’õ ha ojapo ijeheguínte" rehe.

Jepémo ko ta’anga ipytũ, Price ojuhu upépe tavaygua hesãi porãitéva, oikóva mbujape centeno, kamby ha hembiapokue crudo ha, sapy’ánte, ovecha ro’o rehe. Ko’ágã peve, umi ohóva upépe he’i upe valle ha’eha tenda "kañymbyre" ha "ipajéva", iporãitéva jaikuaa hag̃ua "táva’i okaraygua suizo ndojepokóiva gueteri". Fundación omoherakuã peteĩ ko’ã viaje rehegua A Visit to Switzerland's Loetschental in the Footsteps of Weston A. Price-pe.

Mba’ére centeno

Centeno ojoajúma porã Lötschental ha ambue valle Alpes-pegua ndive, imbaretevégui ambue ra’ỹi ha yma guive oikuaa oiko tekove hasýpe: "ro’y ára ro’ysã, nieve tuichaitéva, arahaku haku ha y’ỹ, ha umi tenda yvatetereíva".

Ialmidón iñambuetereígui trigo-gui, mbujape centeno fermentación natural-pegua oguereko ambue ventaja: ikatu opyta porã jasy mbovy peve. Kóva iñimportanteterei, táva’ipegua kuéra ombojy rupi mbujape tatakua opavave mba’évape, ojehapýva mokõi térã mbohapy jasy rupi añónte. Mbujape apo oikotevẽ mbarete heta, upévare kuimba’e táva’ipegua rembiapo, ha ára oñemboy’u haguã vino ha cerveza.

Mbujape ojejapo kuára ndive ijembe ykére, ojesaingo haguã gancho-re ha ipiru porã haguã. Táva’ipegua kuéra ohecha mokõi arapokõindy ha’eha michĩvéva peteĩ mbujape ipiru porã haguã.

Ko’ãgagua mbujape: sello AOP ha levadura

Umi kuatia ohai’akue mbujape centeno rehegua Valais-pe ou sa’ary XIII ñepyrũ guive. Ikatu ko tembiasa rupi, Valais ha’e región peteĩva Suiza-pe oguerekóva mbujape sello calidad-pegua AOP reheve (appellation d'origine protégée, denominación de origen protegida).

Ko sello, oñeme’ẽva avei kesu, so’o, vino ha ambue mba’e región-pegua tetã tuichakue javeve, oipota "oipytyvõ consumidor-kuérape oñemoĩ haguã umi producto peteĩchaguáva ha ojejapóva heta hetápe rehe", ombojeroviávo producto "ojejapo, oñembosako’i ha oñemoporãveha peteĩ región oñemboguapy porãmbáva ryepýpe". Valais ohechauka ko sello peteĩ tape ramo oñeñangareko haguã yvy ra’anga rehe, ombojeroviávo centeno oñeñotỹ memeha.

Jepe ko filosofía oñemoĩva producción heta hetáva rehe, Valais ojapo peteĩ millón ári mbujape "centeno tradicional del Valais" peteĩ ary pukukue. Umi omyasãiva he’i mbujape "ojehecha gueteri ojehechakuéicha 100 ary ohasava’ekue". Ha katu, Lötschental-pegua kuéra Price ára-pegua piko oimo’ãta isabor peteĩchagua avei?

Mba’épa iñambue receta-pe

Ikatu nahániri. Fundación Slow Food para la Biodiversidad he’i haguéicha, sello AOP rembiapoukapy omoneĩ productor-kuérape omoĩ haguã 10% peve trigo ku’i ha avei levadura, "ojejapo haguã pya’eve ha hasy’ỹve".

Umi panadero artesanal mbovymíva opytáva fiel "receta simple ha ymaguare"-pe katu oipuru centeno ndojehe’áiva mba’eve ndive, y ha juky añónte. Fermento natural, Brasil-pe heta tapicha oikuaáva levain ramo (ñande levain de einkorn-icha), ha masa pytu’u 18 aravo peve, ha’e umi mba’e tuichavéva ome’ẽva mbujapépe isabor ijehegua.

Peteĩ panadero artesanal ra’anga

Fermentación natural ñemoambue levadura rehe oñepyrũ sa’ary XIX-pe. "Fermentación pya’e ha hasy’ỹva" levadura omoneĩva, ojoajúvo umi tape pyahu producción mecanizada rehegua ndive, ojehecha iporãveha fermentación ipukúva ha umi técnica ojeporúva yma guive mbujape fermentación natural-pegua oikotevẽva rehe.

Ha katu sa’ary XXI-pegua consumidor-kuéra apytépe, péndulo oñepyrũ ojere jey. Ko aty oñangarekóva hembi’u rehe, Estados Unidos-pe, Suiza-pe térã oimeraẽ tendápe, mbujape fermentación natural tradicional ome’ẽ sabor hetave, valor nutritivo hetave ha opyta porãve, aditivo’ỹre.

Moõguipa ou Baptiste Dujardin

Baptiste Dujardin (ijapellído, peteĩ jejuhu porãme, he’ise "jardín-gua") ha’e umi panadero suizo pyahu apytégua, oñemoĩva oguerujey hag̃ua tembi’u ha mbujape ojejapóva po rupive. Onace Francia sur-pe, ha og̃uahẽ Suiza-pe oiko rire peteĩ ára omoambuetéva hekove, imitãrusu pahápe, peteĩ comunidad intencional-pe Reino Unido-pe.

Upépe ojuhu peteĩ mundo "alternativo" omopu’ãva ipype peteĩ interés opa’ỹva salud, tembi’u ymaguare ha agricultura biodinámica rehe, peteĩ modelo ohasáva orgánico-gui, omoñepyrũva ary 1920 rupi filósofo austríaco Rudolf Steiner.

Okuã rire Vevey-pe, cantón Vaud-pe, Valais rembe’ýpe noroeste gotyo, Baptiste oiko servicio de bufé rehe oaprende aja tembi’u artesanal ha panadería rehegua. Oho taller local-kuérape ha ojapo heta experimento. Avei ohasa mbohapy ary ostudiávo medicina ayurvédica, ha katu ohecha ojapo porãveha hembiapo oipytyvõvo omopu’ã umi red tembi’u local ha ymaguare-pegua oñepyrũmavaʼekue oñeñandu cantón-pe. Vaud ha’e peteĩ región agrícola tuichavéva Suiza-pe, ojekuaáva ivino ha iyva rupi, ha ha’e tenondegua tetãme granos oiporúva mbujape apo hag̃ua ñemitỹme.

Le Pain Holistique: granos oúva chacra-gui voi

2015 rupi, Le Pain Holistique ("mbujape holístico") rérape, Baptiste oñepyrũ ovende mbujape artesanal michĩmi, opavave ojejapóva método tradicional fermentación natural rupive. Iñepyrũ guive, omoĩ ipy’áre ojogua granos, semilla ha legumbre directamente chacra michĩ biodinámica-kuéragui omoléva granos ijyvy voíme.

Suiza michĩmi rupi, omaneja quince minuto añoite og̃uahẽ hag̃ua umi chacra mbovymíme omba’apo hendive. Baptiste omombe’u ha’eha chacra oikuaáva permacultura rehegua, "Joel Salatin estilo-pe": ombojoaju mymba, ka’avo, granos ha yvyramáta hi’áva peteĩ paisaje heta mba’e oguerekóvape, ha iporãvéva, oĩ dispuesto oinnova ha oexperimenta hag̃ua.

Ko’ã chokokuégui ohupyty centeno ha heta trigo ymaguare, espelta, einkorn ha emmer ramo, avei trigo sarraceno ha garbanzo. Peteĩteĩ receta omomba’e peteĩva ko’ãvagui "estrella" ramo, ojehechauka hag̃ua peteĩteĩ grano he’ẽ ijojaha’ỹva. Einkorn, upéicha avei, ha’e pyenda ore mbujape fermentación natural-pegua trigo einkorn reheve ha mbujape fermentación ipukúva trigo ymaguare einkorn reheve.

Ojehecha ambuéva guive cliente fiel peve

Iñepyrũme Baptiste ohorneá 30 kg rupi mbujape semanáme, ha katu, "tapichakuéra ndojepokuaáigui ko’ãichagua mbujape rehe", ndaikatúi siempre ovendepa. Hepyvégui mbujape panadería común-gui, ojoko ikakuaa iñepyrũme, tapichakuéra oñepyrũ peve ontende mba’eichaitépa ovale ingrediente biodinámico iporãitéva ha fermentación natural proceso ipukúva.

Ára ohasávo, Baptiste integridad, ñe’ẽ ojeasóva juru juru rupi ha mbujape voi ogana heta tapicha. Ko’ág̃a oguereko clientela entusiasmada, oaprendéva ohayhu mbujape artesanal ndaha’eiha peteĩchaguaite, ha ojoguáva 150 kg rupi mbujape semanáme.

Baptiste ovende avei ryguasu rupi’a oñemongakuaáva pasto-pe, ha, fiel iformación ayurvédica-pe, peteĩ ghee sa’yju "ojejapóva armoníape" manteca orgánica vaka pasto-pe okakuaávagui. Ani hag̃ua ojupi gasto, ovende tenda tuichavéva ha’e feria de productores local, ojejapóva mokõi jey semanáme. Ovende avei peteĩ tienda productos naturales-pe (oikuave’ẽva, ambue mba’e apytépe, kombucha ha kamby crudo) ha peteĩ fundación-pe ogueraháva tenonde Rudolf Steiner remiandu.

Tatakua jepe’a rehegua kerapoty

Baptiste oalkila pe espacio ha peteĩ forno 1980 ary-pegua peteĩ panadería comercial-pe, ha katu mombyry gotyo ha’e ohupytyse ipotáva: ombojy mbujape tatakua jepe’ápe, Lötschental-pegua tavayguakuéra ojapo haguéicha. Oĩma ñembosako’i oñembojoaju haĝua ambue chokokue ha tembi’u apohára ndive, omoheñói haĝua peteĩ comunidad agrícola peteĩ municipio michĩme Vevey ári. Ha’e ohecha kerapótyme pe ára opaite tembiapo, ra’ỹi ñemitỹ guive ñemongu’i, mbujape ñembojy ha ñemuha peve, ojejapotaha peteĩ tendaitépe.

Suiza ñemitỹ oĩ tape joasápe

Baptiste ohecha Suiza ñemitỹ oĩha tape joasápe ha henyhẽha contradicción-gui. Peteĩ ládope, negocio ha’e mba’éichagua, oñembojoajúva chokokue michĩ ndive oheka pyahúva ha ojapóva agricultura regenerativa, oĩ tenondete pe ñeha’ãme ojerrescata haĝua tembiapo iñimportánteva Suiza ojapo va’ekue ymaite guive movimiento orgánico-pe.

1920 ary rupi, Suiza chokokuéra oĩ umi peteĩha apytépe oiporúva método biodinámico. 1940 ary rupi, tetã osegi omoporãve agricultura "orgánico-biológica", ha 1970 ary ha 1980 ñepyrũ rupi, omoheñói Instituto de Investigación de Agricultura Orgánica (FiBL) ha Bio Suisse, tetã organización de agricultura orgánica aty, ha avei umi norma ñemitỹ orgánico-pe guarã.

Kokue michĩ oĩ peligro-pe, orgánico katu ojupi

Ko’ãgaite, Suiza kokue michĩ convencional ndohói porã, peteĩ mba’ére umi política nacional subsidio rehegua omyakãrapu’ãva "kokue sa’ive, ha katu tuichavéva". Avei, Organización para la Cooperación y el Desarrollo Económico (OCDE) tecnocrática oñemoĩ umi propiedad familiar michĩ rovake, ojerure "kokue tuichavéva oñepyrũ haĝua" ha "oñemoambue haĝua umi regla de herencia ko’áĝagua, omyakãrapu’ãva ñemitỹ oñemboasáva generación ha generación pa’ũme".

Umi kokue orgánico katu oñembotuichajoa. Ary 2000 rupi oguejy rire Suiza yvy ñemitỹrã porción ojeporúva ñemitỹ orgánico-pe, ñemitỹ químico’ỹva ojupijey 2010 guive. Ko’ãgaite, Suiza kokue pokõigui peteĩ (14,4%) ha’e orgánico, ary 2000-pe guare mokõi jeýpe.

Agrotóxico apañuãi

Orgánico okakuaa ikatu, peteĩ mba’ére, ojeikuaaveháre ára ha ára Suiza oguerekoha apañuãi tuicháva agrotóxico ndive. Estudio-kuéra ohechauka peteĩ contaminación "ombopirĩva" ha "ivaivéva ojekyhyjégui" ysyrykuéra ñemitỹha rupi, 70 guive 90 peve principio activo agrotóxico-pegua ojejuhúva peteĩteĩ tendápe. Ary 2018-pe, gobierno ombojupi jepe concentración máxima permitida micropoluente-kuéra Suiza ypa ha ysyrykuérape, ha avei peteĩ límite 3.600 jey tuichavéva glifosato rehe.

Kokuépe, apañuãi ndaha’éi agricultura convencional-pe añónte. Peteĩ estudio ojehechaukáva abril 2019-pe ojuhu agrotóxico rembyre nivel yvate "ombopirĩva" 93% umi kokue orgánico-pe ojehesa’ỹijo va’ekue Meseta suiza-pe, tenda heta tapicha oikohápe ha oikehápe cantón de Vaud pehẽngue. (Hetave cantón oñe’ẽva francés, Vaud avei, oike agricultura orgánica ñemoingovejýpe umi cantón oñe’ẽva alemán ha italiano rire.)

Ko artículo ojehai jave, oñeha’arõ 2020-pe peteĩ votación popular, gobierno pytyvõ’ỹre, peteĩ iniciativa ipyahu rehe "ojeprohibi haĝua opaite agrotóxico sintético jeporu Suiza ñemitỹme ha tembi’u térã mymba rembi’u ojeporúva comercial-pe ha ojejapóva agrotóxico reheve ojegueru haĝua".

Autosuficiencia rehegua paradoja

Suiza ñemitỹ oguereko ambue paradoja avei. Jepémo ijyvy ñemitỹ iporãiterei ha umi léi ombohape mbarete importación, ko tetã mombyry gueteri oĩ ha’e hag̃ua autosuficiente tembi’úpe: umi tembi’u ogueruva ambue tetãgui peteĩteĩ tapicha rehe oĩ yvy ape ári iyetavéva apytépe.

Ha ndaha’éi yvypóra rembi’u añoite. Jepémo hesakã ipu’akaha kamby ha so’o apópe, Suiza ogueru hetaiterei mymbakuéra rembi’u, ko’ýte soja: 1,2 millón tonelada ary ary rupi. Gobierno-pegua investigador agrícola-kuéra he’i ko tetã "ikatuva’erãha autosuficiente peteĩ emergencia jave", ha katu oheja ramo añoite ciudadano-kuéra kure so’o, ryguasu ha ryguasu rupi’a, ha ho’u rangue "hetave mba’e panadería-pegua ha papa".

Autora he’i hag̃uáicha, cambio climático propaganda ha vegano fanatismo oho voíma upe gotyo: 2019-pe peteĩ encuesta-pe, tavayguakuéra 14% he’i ndo’uiha so’o, ha ambue 17% he’i ha’eha "flexitariano", oñeha’ãva "oñatende mboy so’opa ho’u".

Democracia directa og̃uahẽ ñande mesápe

Heta suizo, ha’etévaicha nderovy’áiva ko mba’e reheve, ogueraha ñemitỹ rehegua mba’e urna-pe. "Campeón mundial ndojeguerohorýiva" democracia directa-pe, Suiza ojapóma opa referéndum nacional ojejapóva’ekue yvy ape ári tercio-gui hetave.

Heta referéndum ko’ag̃aguáva oñe’ẽ ñemitỹ rehe, ha osẽ mba’e ndojoajuporãiva. 2017-pe, votante-kuéra omoneĩ hetaitépe peteĩ enmienda Constitución-pe "ojedefini porãve hag̃ua mba’éichagua ñemitỹpa suizo-kuéra ohechase hetave: local ha sustentable". Katu 2018-pe, peteĩ iniciativa soberanía alimentaria rehegua oñe’ẽva mba’e ojoguáva rehe, ha’eháicha "estancia papapy oguejy, competencia internacional omopyrẽva ñemitỹhárape [ha] empresa agroalimentaria tuichavéva pu’aka", ndohasái urna-pe.

Pe pehẽ ohepyme’ẽva consumidor-pe voi mba’e

2018-pe, consumidor suizo-kuéra mbyte-gui hetave (56%) ojogua producto orgánico ára ha ára térã heta jey semana-pe, ha orgánico ñemuha okakuaa 13,3% ary ohasava’ekue ndive. Jepémo mokõi supermercado cadena tuichavéva ko tetãme, Coop ha Migros, oguereko 75% ko mercado-gui, umi ohepyme’ẽva consumidor-pe voi, ha’eháicha Baptiste ha Le Pain Holistique, ohupyty 5,2%.

Oñeha’arõ ko pehẽ okakuaa hetave suizo oñeha’ã jave ha ohecha pe diferencia hesakãva omomombyrýva producción artesanal agricultura convencional-gui ha avei "orgánico tuicháva"-gui. Brasil-pe, upe tape voi Nu&Cru productor-kuéra mapa oñeha’ã ombohape: ñajogua hag̃ua ojapóvagui voi.

Mbujape fermentación natural-pegua rembiasakue

Mbujape fermentación natural-pegua ojejapo bacteria ojapóva ácido láctico ha levadura salvaje rembiapo rupi, ndoikóiva fermento comercial.

Omombe’úvo ko tembiasakue, sitio Sourdough.co.uk omandu’a levadura salvaje ojeporuha yvy tuichakuére, tembi’u oñemopyendáva hetaiterei cultura ha historia-pe, ha oĩma voi oimeraẽ jehai oñepyrũ mboyve. Fermento comercial osẽ peve, opa mbujape opu’ãva ojejapo levadura natural reheve. He’iséva: opa mbujape ha’e fermentación natural-pegua, opu’ã mbeguevéva.

Peteĩ mba’e omyesakãva mba’érepa mbujape ázimo (fermento’ỹre) iñimportante judío jeroviápe ha’e upéva voi: Egipto-gui osẽvo, ndaiporiséi tiempo oheja hag̃ua masa opu’ã pyharekue. Egipto-gui, mbujape apo og̃uahẽ Grecia ymaguarépe, upépe mbujape ha’e mba’e lujo, ojapova’ekue ñepyrũrã kuñanguéra hógape ha upe rire panadería-pe. Griego-kuéra oguereko setenta-gui hetave mbujape, ijuky ha he’ẽ, ojejapóva opaichagua ra’ỹi reheve.

Romano-kuéra oikuaa ko arte griego-kuéragui ha omoporãve masa ñembojehe’a ha horno. Mbujape iñimportanteha romano tembi’úpe ojekuaa poeta Juvenal ñembyasy rupi, he’ívo tavayguakuéra oipotaha mbujape ha circo añoite (panem et circenses).

Receta francesa siglo XVII-pegua he’i oñemongaru va’erãha fermento mbohapy jey ombojehe’a mboyve masa ndive, ha upévare sitio he’i "ojehecha porã francés-kuéra oipotaveha mbujape he porãva, ombohape’ỹ rangue panadero rekove". Fermento comercial og̃uahẽ guive, siglo XIX-pe, producción pya’e ha peteĩchaguaite opu’aka mbujape fermentación natural-pegua he ha artesanal reko rehe.

Oipotáva ojapo jey ko tradición hógape otopa fermento ñemoñepyrũ mbojojaha How to Create a Sourdough Starter-pe, fundación mba’éva, ha receta ha’eháicha ore focaccia einkorn-gua ha pizza fermentación natural-pegua.

Elee avei

Nu&Cru-pe

• Lactofermentación: mba’épa ha mba’éichapa ojejapo
• Weston A. Price: mba’épa umi pueblo tradicional ikatu ñanembo’e tembi’u rehe
• Mingau de aveia (avena oñembojyva’ekue): mba’éichapa ikatu nutritivove
• Chucrut: mba’e porãpa ome’ẽ ha mba’éichapa ojejapo ógape
• Mbujape fermentación natural-pegua: levain einkorn-gui, mbujape fermentación natural-pegua trigo einkorn-gui ha mbujape fermentación natural-pegua ryguasu rupi’a ha bacon reheve
• 181 Receitas Ancestrais, Nu&Cru aranduka receta-kuéra rehegua

Weston A. Price Foundation-pe (inglés ñe’ẽme)

• A Visit to Switzerland's Loetschental in the Footsteps of Weston A. Price
• Sourdough Rye Bread
• Whole Grain Einkorn Sourdough
• Be Kind to Your Grains... and Your Grains Will Be Kind to You

Referencia-kuéra

1. Bread. About Switzerland, Departamento Federal de Asuntos Exteriores de Suiza (eda.admin.ch).
2. The history of sourdough bread. Sourdough.co.uk.
3. Is Switzerland the ultimate land of bread? Newly Swissed, 14 jasypoteĩ 2012.
4. Atchley C. Three bread trends shaping American diets. World-Grain.com, 21 jasyporundy 2017.
5. Tristano D. Growth in upscale doughnut chains becoming a little "strange". Forbes, 10 jasyrundy 2018.
6. Maison du Blé et du Pain (maison-ble-pain.com).
7. Swiss Open-Air Museum Ballenberg. Folleto Korn und Brot (ballenberg.ch).
8. Swiss bread recipe: Bütschella, a sweet roll from Graubünden. Cuisine Helvetica, 11 jasyrundy 2018.
9. Are you healthier than a 1930's primitive Swiss villager? Be Healthy Now!, 29 jasykõi 2012.
10. Visit to the magic valley of Lötschental. British Residents' Association of Switzerland.
11. Traditional Valais rye bread. Slow Food Foundation for Biodiversity.
12. Valais, birthplace of the AOP Valais rye bread. Valais.ch.
13. Valais rye bread AOP: the real thing. MySwitzerland.com.
14. AOP and IGP: quality labels with character. Cheeses from Switzerland.
15. Rye bread from the Swiss Valais: pain de seigle valaisan or walliser roggenbrot. The Fresh Loaf.
16. Sourdough bread. ScienceDirect Topics.
17. L'agriculture en terre vaudoise 2016. AGIR (agirinfo.com).
18. Bio Suisse's roots. Bio Suisse.
19. FiBL Switzerland: 40 years of organic farming research. FiBL.
20. Three Swiss farms close a day. SWI swissinfo.ch, 11 jasypo 2017.
21. The unseen environmental cost of Swiss farming. Le News, 2 jasyapy 2015.
22. Swiss organic farming continues to grow but with big cantonal differences. Le News, 5 jasyporundy 2018.
23. Bio Suisse. Organic sector in numbers 2018, figura 1.
24. Excessive levels of pesticides found in small streams. SWI swissinfo.ch, 2 jasyrundy 2019.
25. Swiss government raises allowable limits for pesticide residues in waterways. Le News, 27 jasyapy 2018.
26. Pesticide residues found on 93% of organic Swiss farms. SWI swissinfo.ch, 7 jasyrundy 2019.
27. Government rejects vote to ban synthetic pesticides in Switzerland. Le News, 26 jasypoteĩ 2019.
28. Bio Suisse. Organic sector in numbers 2018, figura 7.
29. Bondolfi S. Does Switzerland produce half of all the food it needs? SWI swissinfo.ch, 11 jasyporundy 2018.
30. Swiss to vote on banning factory farming. SWI swissinfo.ch, 17 jasyporundy 2019.
31. 2.6 million Swiss are reducing their meat consumption. LIVEKINDLY.
32. Kaufmann B. The way to modern direct democracy in Switzerland. House of Switzerland.
33. Chandrasekhar A. Swiss voters demonstrate appetite for food security. SWI swissinfo.ch, 24 jasyporundy 2017.
34. Tognina A. Radical change for Swiss agricultural policy goes to vote. SWI swissinfo.ch, 16 jasypoapy 2018.
35. Swiss reject agriculture schemes in national vote. The Local, 23 jasyporundy 2018.
36. Bio Suisse. Organic sector in numbers 2018, figura 8 ha 10.
37. Bio Suisse. Organic sector in numbers 2018, figura 9.

Ko jehaipy ha’e peteĩ adaptación "Switzerland's Sourdough Breads: Revival of the Fittest?" rehegua, ohaiva’ekue Merinda Teller, MPH, PhD, ha osẽva’ekue revista Wise Traditions in Food, Farming and the Healing Arts-pe, Weston A. Price Foundation mba’e, 2019 ro’y jave. Emoñe’ẽ jehaipy ypykue inglés-pe.