Mitã ndokaruséiramo: etapa ohasátava térã señal de alerta?

Hetave ógape, mitã "ndokaruiva mba’eve" ohasa hína peteĩ etapa ojeha’arõva. Peteĩha ary rire, mitã okakuaa mbeguekatuve ha ikaruse oguejy avei. Peteĩha ary opa jave guive 2 ary peve, mitã ndojeroviavéi tembi’u pyahúre (upéva hérava neofobia) ha upe kyhyje ohupyty ijyvatevéva: Guia de Dificuldades Alimentares da Sociedade Brasileira de Pediatria omombe’u ko yvatevéva oikoha 18 ha 24 jasy pa’ũme, ha he’i ojegueroguatáramo porã, neofobia opaha ijeheguiete (p. 28). Pe oipytyvõva ha’e ojekuave’ẽ jey jeývo, ojejopy’ỹre, heta semana pukukue.

Ambue mba’e katu ha’e mitã ndokaruséi ha ipeso noñembotuichavéi térã oguejy, oñeahoga ha ogue’e py’ỹi okaru jave, umi tembi’u ho’úva lista imichĩve jasy ha jasy, térã karu oiko ñorairõ ára ha ára hetave peteĩ jasy aja. Upéicharõ, família ndoha’arõi va’erã etapa ohasa: tenondete ojeho va’erã pediatra rendápe. Señal kompletokuéra lista oĩ guýpeve, oñemombe’uhápe avei mávapepa ojeheka va’erã peteĩteĩ situación-pe.

Ko texto oipytyvõ rembojoavy hag̃ua peteĩ mba’e ambuégui ha remohenda hag̃ua pende rutina. Ndojapói diagnóstico. Contenido educativo; nomyengoviái peteĩteĩ mitã evaluación individual profesional de salud ojapóva.

Mba’épa ojeha’arõ peteĩteĩ edad-pe

Mitã ndokaruséiramo, upéva oñemoambue edad rupi, ha heta jepy’apy heñói ojekomparáramo mitã umi mba’e ho’u va’ekuére mbovy jasy mboyve.

6 jasy guive 12 jasy peve: hova vai ndaha’éi ndoipotaiha

Mitã’i ojapóva hova vai andai pehẽ peteĩháre oikuaa hína peteĩ he’ẽ ambue kamby he’ẽgui. Guia Alimentar para Crianças Brasileiras Menores de 2 Anos, Ministério da Saúde mba’e, he’i hova vai ndohechaukaiha mitã ndoguerohorýiha, ha oĩha mitã oikotevẽva ohecha he’ẽ peteĩ tembi’u 8 jey ári oguerohory mboyve (p. 107). Ndoipotaiséramo gueteri, ojerrekomenda oha’arõ mbovy ára ha omoambue mba’éichapa ojeprepara: zanahoria ojevy va’ekue ojesoso rupi ikatu ho’u pehẽ’ípe, mitã’i ojagarra ipópe (p. 116). Oñepyrũ ramóva g̃uarã, umi semana peteĩhakuéra guía oĩ mitã’i tembi’u peteĩhakuéra-pe.

1 ary guive 2 ary peve: michĩve ñembyahýi, hetave opinión

Peteĩha arýpe, mitã py’ỹi ombohetave 3 jey ipeso; mokõiha arýpe katu oñembotuichave 2,5 kg ha 3 kg pa’ũ ary pukukue, ha natural okaru sa’ive. Ha’e oguata, oñe’ẽ, ojerure ha opa mba’e oipe’a iñatención. Ministério guía omombe’u ko etapa-pe mitã ikatuha ndoipotái tembi’u pyahu térã omboyke umi ho’use va’ekue, ko situación ndaha’éiha opa’ỹva, ha oguerohoryveha ojekuave’ẽ jey jeýramo ha ojeprepara ambue háicha (p. 124).

2 ary rire: autonomía mesápe

2 ary guive mitã onegocia. Upe guía voi omomandu’a mitã ho’u va’ekue opa mba’e ikatuha oñepyrũ omboyke ka’avo ha verdura ko edad-pe, ha he’i ojemoĩ jey jey va’erãha ko’ã tembi’u ñai’ũme karu guasu ha pyhare karúpe, ojejopy’ỹre, ha ojeheja mitãme oiporavo umi opción oĩvagui pe karúpe (p. 131).

Araka’épa tembi’u jeporavo ndaha’éveima etapa ohasáva añónte

Umi apañuãi karu rehegua apytépe, SBP guía omombe’u mbohapy mba’e ojejavyhápe jepi ha oñemo’ãha ha’eha etapa ohasáva (p. 28 a 30). Pe tembi’u jeporavo mbegue, umi "comedores exigentes", ho’úva sa’ive tembi’u iñambuéva ambue mitãgui, jepe oñeme’ẽ jepi chupekuéra, ha katu okakuaa ha oñakãrapu’ã porã. Pe tembi’u jeporavo hatãitereíva, ombotovéva mbarete ha akóinte tembi’u oguerekóva peteĩ he’ẽ, textura, hyakuã térã hechapy, heta jey oguerekóva avei sensibilidad sensorial ambue hendápe (mitã nopokoséi plastilina, yvyku’i térã kapi’ípe), omoneĩva peteĩ color añónte, peteĩ marca añónte térã peteĩ mba’éicha ojejapóva añónte, ha sapy’ánte oñeñandúva ogue’ẽtaha ojejopýramo chupe; SBP ohai ko jeiko ojehuha heta mitã oĩvape espectro autista-pe. Ha pe fobia alimentaria, kyhyje karu hag̃ua, osẽva oñeahoga, ogue’ẽ térã karu rasy rire.

Ojeheka jave osẽ avei pe sigla TARE (transtorno alimentar restritivo evitativo). Ha’e peteĩ diagnóstico psiquiatría manual DSM-5 pegua, umi ndaikatúivape g̃uarã ohupyty energía térã nutriente oikotevẽva, ndaha’éiva ipiru’ise rupi, ha upévagui osẽva consecuencia médica térã psicológica. Ko diagnóstico ojapo equipo de salud, ndaha’éi família ni internet.

Ema’ẽ mitã rekove ára ha ára rehe peteĩ semana pukukue emoambue mboyve menú

Mitã ombotovéramo tembi’u, ndaha’éi plato-pe añónte oĩha pe apañuãi. Ejapo mboyve receta pyahu, ehai 7 ára pukukue mba’épa oiko karu jerére. Upéva hína profesional oporandútava ndéve consulta-pe, ha heta jey pe mbohovái osẽ ijeheguínte nde cuaderno-pe.

Ehai, ára ha ára:

1. Mba’e aravópa ojejapo peteĩteĩ karu ha merienda. Emoĩ avei pe pan pehẽngue ho’úva escuela rapére ha jarýi galletita.
2. Mba’épa oñeme’ẽ ha mba’épa ho’u, ógape jaipurúva medida-pe: "mbohapy kuchara arro, mba’eve so’ógui".
3. Opa mba’e mitã hoy’úva karu pa’ũme: kamby, jugo, mamadera, y. 2 ary mboyve mitãme g̃uarã, ehai avei mboy jeýpa okambu.
4. Moõ ha mávandipa okaru: mesa-pe família ndive, ha’eño, oguapy ambue tapicha ári, sofá-pe.
5. Oĩpa pantalla oñemyendýva ha mboy aja oiko pe karu.
6. Ke ha mba’éichapa oñeñandu: oképa ka’aru, og̃uahẽpa ikane’õ, osẽhínapa hãi, ojejahéi ramoitépa chupe.
7. Mba’éichapa ha’e pe tembi’u ombotovéva: ojehyku, ndojehykuíri, ojejoso, pehẽnguépe, oñembojehe’a.
8. Tye ha mba’e rasy: rasy, constipación, gue’ẽ, hu’u térã oñeahoga karu aja.

Semana paha jave, eheka mba’épa ojejapo jey jey. Umi ojehuvéva ndahasýi oñemyatyrõ:

• Sa’i aja merienda ha almuerzo pa’ũme. SBP he’i ojejapo 4 guive 6 peve karu ha merienda ára ha ára, y añónte pa’ũme (Quadro 2, p. 34). Mitã ho’u michĩmíva 10h30-pe og̃uahẽ almuerzo-pe iñembyahýi’ỹre.
• Kamby térã jugo hi’aguĩ karúgui. Ministerio guía ohechakuaa jugo hoy’úva hi’aguĩ karúgui omyenyhẽha mitã ha omboguejyha ambue tembi’u ho’úva (p. 85). 1 ary mboyve mitãme g̃uarã, jugo ndojerekomendái.
• Karu ombotovéva oñemyengovia merienda-pe. Almuerzo ombotovéva oiko yogur térã galleta-ramo media hora rire, mitã oikuaa ombotovéramo ou chupe ambue mba’e. Ministerio he’i oñeha’arõ’imi ha, iñembyahýiramo, oñeme’ẽ jey chupe plato upe tembi’u peteĩchaguáva reheve, térã oñeha’arõ karu oúva (p. 198 ha 200).
• Kane’õ. Cena 20h-pe, mitã opáyva 6h-pe, jepi opa jahe’ópe, ha ndaha’éi brócoli kulpa.

Eraha cuaderno consulta-pe, pediatra térã nutricionista ndive. Upéva oahorra tiempo ha ndohejái ñemongeta oñemopyenda peteĩ semana hasýva mandu’ápe añónte.

Mba’épa oipytyvõ mesápe

Peteĩteĩ hembiapo

Ministerio de Saúde guía omombyky ko jeikytĩ: tuichakuéra oiporavo tembi’u iporãva, ha mitã oiporavo umíva apytégui (p. 63). Añetehápe, nde reiporavo mba’épa oho mesápe, mba’e aravópe ha moõpa ojekaru. Mitã katu oiporavo mboy okaru umi oñemoĩvagui. Ko jeikytĩ omboyke ndehegui pe mba’e pohýi rembojerovia haguã chupe peteĩteĩ jejopýpe.

Peteĩ rutina omopu’ãva karu pota

SBP guía Cuadro 2-pe oĩ consejo oñemoĩporãva opaite mitãme g̃uarã (p. 34):

• tembi’u oñembotapykue’ỹre, py’aguapýpe ha vy’ápe;
• aravo mbykymi, 20 guive 30 minuto peve;
• 4 guive 6 jekaru ha merienda ára ha ára, ha y añoite umi aravo pa’ũme;
• tembi’u ojoajúva mitã ary ndive;
• tembi’u pyahu oñemoĩ jey jey, 8 guive 15 jey peve;
• mitã oñemokyre’ỹ okaru haguã ijeheguínte ha oñeaguanta pe mba’e oñembyai mitã ary rehegua.

Pe tembi’u peteĩchagua, ambue ñembosako’ípe

Oñemoĩ jeývo ndaha’éi oñeme’ẽ peteĩ mba’e peteĩchaguánte mitã okaneõ peve. Oñemoĩ jey pe tembi’u ambue ambue hendápe. Zanahoria ikatu oho kumanda ndive mbichypyre, ojeasa varita-icha gordura ndive, ojerayado hi’ỹipyre aceite de oliva ndive, puré-pe, térã bolinho (mbojape michĩ ojechyryrýva) ryepýpe. Ryguasu rupi’a ikatu ojehyku, ojembojere térã oiko panqueque-ramo. Emoĩ michĩmi tembi’u pyahu peteĩ tembi’u mitã oipotáma ykére, ha ani ere mba’eve. Jekaru oñondive, vy’ápe ha oñembotuichávo tembi’u, omokyre’ỹ mitãme, he’i haguéicha Ministerio guía (p. 96).

Mitã’ípe g̃uarã, tembi’u hu’ũva ojeguerohoryvéva: guía he’i ojemoĩ haguã michĩmi caldo umi ka’avo, kumanda térã so’o ojehykuhague, tembi’u ipiru jave (p. 116). Peteĩ caldo kangue rehegua ojejapóva ógape ojapo ko hembiapo, juky’ỹre mitã’i rehe g̃uarã.

Mitã kosináme

Ñemoinge mitã tembi’u jeporavo ha jekaru ñembosako’ípe ha’e Ministerio guía voi he’íva (p. 63) ha peteĩ jepokuaa ymaguare heta ógape: oiporavo yva feira-pe, ojohéi ka’avo, ombovovo hogue, omyatyrõ masa. Heta jey, pe mitã oipytyvõva ojapo haguã oha’ã ojeguerovyvyvévo. Oñemoĩ jave semana menú ojehecha haguã, peteĩ kuatiápe heladera-re, ombogue avei pe ñemondyi umi tembi’u ndoipotaiséivare.

Mba’e he’ẽ ndaha’éi jopói

Postre oikóramo jopóirõ “okaru haguére opa mba’e”, cena oiko tape mba’e he’ẽ peve añoite. Ministerio guía ndoipotái ojejopói mitãme okaru haguére pe ndaija’éiva, ko mba’e ombojoaju rupi tembi’u ha jopói (p. 97). Oñembotove mbaretérõ avei ndoipytyvõi: peteĩ estudio-pe 192 mitãkuña ojesarekóva 5 ary guive 7 ary peve ndive, umi tuvakuéra omombe’úva ombotove hague tembi’u 5 árype ohechauka ko’ã mitãkuña okaruha bocadito iñembyahýi’ỹre 7 árype (Fisher ha Birch, 2002).

Mitã orekóvape 2 ary ári, tape oikóva heta ógape ha’e oñemboguejy mba’e he’ẽ hendagui yvate: peteĩ mba’e he’ẽ ojejapóva ógape oike sapy’ánte, jekaru ndive térã upéi, ñemboja’o’ỹre ha drama’ỹre. 2 ary mboyve, Ministerio he’i ani haguã oñeme’ẽ asuka ni eira, ha eira araka’eve 1 ary mboyve (p. 104).

Mba’épa ombovaive pe ñembotove

• Ñemboaje okaru haguã. Peteĩ experimento-pe mitã’i preescolar ndive, mitãnguéra okaruve ha he’i michĩve mba’e vai noñemboajéi jave chupekuéra omohu’ã haguã hembi’u (Galloway ha iñirũnguéra, 2006). SBP omombe’u pe jere “ñemboaje okaru haguã, ñembotove, hetave ñemboaje, hetave ñembotove” (p. 32).
• “Omopotĩ plato”. Ministerio oikuaauka ojeforsáramo mitãme okaru haguã opavave, ombyai ikatupyry oñangareko haguã hi’apetito rehe (p. 96).
• Oñeñomi tembi’u ojeguerohory’ỹva. Guía ndoipotái oñeñomi tembi’u platope ambue tembi’u guýpe (p. 97). Oñembojehe’a py’a ogayguakuéra salsa-pe ha’e peteĩ jeporavo kosina rehegua; ojeporúramo katu ñembotavyrã mitã ndoipotáivape g̃uarã, py’ỹinte ombyai jerovia. Ehechauka mba’épa oĩ platope.
• Pantalla. Celular térã televisión ndive, mitã okaru ojepokuaaháicha, ohechakuaa’ỹre pe tembi’u (p. 97).
• Ñemondyi ha ñenupã. Ojepete, oñeñembohory térã ndojehejái osẽ mesagui ha’e mba’e guía ojerure ani haguã ojejapo (p. 197).
• Menú restaurante-icha. Ojejapo plato iñambuéva peteĩteĩ tapichápe g̃uarã ha’e pe estilo SBP ombohérava permisivo, ojoajúva tembi’u imboriahuvéva ndive (p. 32). Ejapo peteĩ jekaru añoite, oguerekóva peteĩ mba’e mitã oipotáva.

Araka’épa reheka va’erã pytyvõ profesional

Ko’ã señal oĩva guýpe ojerure ehecha hag̃ua pediatra-pe, eha’arõ’ỹre ohasa pe etapa:

• okanguyve térã ndokakuaavéi, rehecháva Caderneta da Criança (mitã kuatiañe’ẽ salud rehegua Brasil-pe) curva-kuérape; Ministério guía he’i, ndojupíri porãiramo ipohýi, ha’eha señal de alerta (p. 199);
• py’ỹi oñeatraganta, ohu’u térã ogue’e okaru jave, hasy chupe omokõ térã oguahẽ chupe arcada oñandúvo ijurúpe heta textura;
• okyhyje okaru hag̃ua oñeatraganta rire térã mba’asy ombohasýva chupe okaru jave;
• hasy chupe ohasa papilla ha mba’e ykuégui tembi’u ipehẽnguévape, ha ojepyso ojeha’arõvagui iary’ára;
• tembi’u ho’úva lista ombykyve ombykyvévo, okañy meve hembijo’úgui tembi’u aty pukukue;
• omboyke tembi’u peteĩ jasy aréve, ha karu ipukúva ha ombopy’apýva, ko’ã mba’e SBP oipuru ohechakuaa hag̃ua mba’épa mitã hasy chupe okaru ha mba’épa túva-sy jepy’apy (p. 26);
• apatía, ndaipotaiete tembi’u ha avei ndojapysakái oĩva ijerére.

Pediatra ohecha mba’éichapa okakuaa, mba’éichapa oñakãrapu’ã ha mba’épa ikatu ha’e causa clínica. SBP he’i mitã hasýva chupe okaru ojesareko va’erãha oñondive nutricionista ha psicólogo ndive, ha dentista, fonoaudiólogo ha fisioterapeuta oike va’erãha oĩramo apañuãi oisu’u jave, omokõ jave térã ojoajúvo omokõ ha opytuhẽ (p. 64). Reikuaase ramo ofaltápa chupe peteĩ nutriente, ko evaluación ojapo avei pediatra ha nutricionista, examen reheve tekotevẽramo.

Ndaipóriramo señal de alerta, pytyvõ ikatu ambuéva. Mitã okakuaa porãramo ha katu ogapýpe rutina hasy, orientación nutricional individual nepytyvõ remohenda hag̃ua menú, aravo ha mba’éichapa reikuaveẽta chupe tembi’u. Mitã’ípe oñepyrũvape okaru ha mitã 2 ary rupi peve, consultoría introducción alimentaria rehegua ojapo evaluación pukukue ha plan alimentario personalizado. Mitã tuichavévape ha óga pukukuépe g̃uarã, Nu&Cru consultoría familiar omba’apo umi nutricionista ndive voi tema ko’ãichagua: pyharevekaru ha merienda, karu familia ndive ha ára ñaña’ãmbáva. Mokõivéva ndoikói pediatra rekovia oĩramo señal de alerta.

Kosinápe: mba’éichapa remohenda plato mitã ho’u’imíva peg̃uarã

Eiporavo peteĩ tembi’u-ancla, mitã ho’úva omboyke’ỹre (arro, kumanda, papa, ryguasu rupi’a), ha emohenda plato ijerére. Ykére, mbovymi pe tembi’u reipotáva oikuaa, ani rehe’i mba’eve. Tembi’u ha’e familia mba’e voi: pe ña’ẽ peteĩ, ha mitã pehẽngue remboyke remoĩ mboyve juky michĩramo gueteri, ñamyesakãháicha mitã’i familia mesa-pe.

Ojapóva tembi’u mitã’ípe g̃uarã ha ojepy’apy omombóvo tembi’u omboyke jave, emboja’o ha emongelávo nepytyvõ reikuaveẽ hag̃ua pe tembi’u peteĩ heta jey remoñeguái’ỹre. Paso a paso seguro, plazo ha descongelamiento reheve, oĩ mba’éichapa ñambosako’i ha ñamongela mitã’i tembi’u.

Guia da Introdução Alimentar Ancestral, Laura Valentim ha Dalyla Peçanha ohaíva ha Nu&Cru omyatyrõva, ogueru progresión etapa-háicha, menú, 80-gui hetave receta ha peteĩ capítulo rutina ñemohenda rehegua. Ha’e material restudia hag̃ua ógape; ndoikói acompañamiento rekovia.

Eñepyrũ kuadérno reheve

Eñepyrũ ko árape kuadérno 7 árape g̃uarã, karu pyharegua jave. Ambue semánape reikuaáta pe mitã omboykévo tembi’u, oĩpa hapykuéri peteĩ aravo, peteĩ mba’e hoy’úva térã kane’õ, térã oĩpa señal ojeruréva pediatra. Oĩramo, egueraha kuadérno consulta-pe. Ndaipóriramo ha mesa osegíramo hasy, kuadérno ha’e ñepyrũrã peteĩ consultoría ñamombe’u va’ekue yvate gotyo: ha’e rupi nutricionista ohecha mba’éichapa ojeiko nde rógape.

Kuatia jahecha va’ekue

• Ministério da Saúde. Guia Alimentar para Crianças Brasileiras Menores de 2 Anos. Brasília, 2019.
• Sociedade Brasileira de Pediatria, Departamento Científico de Nutrologia. Guia de Orientações: Dificuldades Alimentares. São Paulo, 2022.
• Fisher JO, Birch LL. Eating in the absence of hunger and overweight in girls from 5 to 7 y of age. Am J Clin Nutr, 2002.
• Galloway AT et al. 'Finish your soup': counterproductive effects of pressuring children to eat on intake and affect. Appetite, 2006.
• Norris ML, Spettigue WJ, Katzman DK. Update on eating disorders: current perspectives on avoidant/restrictive food intake disorder in children and youth. Neuropsychiatr Dis Treat, 2016.

Ko jehaipyre pehẽngue osẽ peteĩ artículo Jen Allbritton ohai va’ekue ha Weston A. Price Foundation omoherakuã va’ekuégui.