Ogaygua tembi’u mitã’ípe: mba’éichapa embosako’i juky’ỹre

Mitã’i ikatu okaru ogaygua tembi’u oñepyrũ guive okaru tembi’u (introducción alimentaria), 6 jasy rupi, ogapegua tembi’u ha’éramo tembi’u añetegua. Guia Alimentar para Crianças Brasileiras Menores de 2 Anos, Ministério da Saúde (Brasil Tesãi Motenondeha) mba’e, he’i hesakãporãite: mitã “ikatu ha tekotevẽ, ñepyrũ guive, oñemongaru ogaygua tembi’úpe”, ojejapóva hi’ẽ yvyguáva reheve ha juky sa’ieterei reheve (p. 103).

Peteĩ arágui ambuépe noñemoambuéi japepo. Oñemoambuéva ha’e mba’e aravópepa oñemboja’o mitã’i rembi’u, juky oñemoinge mboyve, ha mba’e textura-pe oguahẽ ñai’ũme. Ko jehaipyre ohechauka mba’éichapa peteĩ japepónte oiko mbohapy ñai’ũ: mitã’i oñepyrũvoi okaru mba’e, mitã’i ojagarráma tembi’u ipópe mba’e ha ogaygua mba’e.

Mba’ére peteĩ japepónte

Papilla de frasco ojejuhu siglo 20-pe. Upe mboyve, mitã’i rembi’u osẽ ogapegua japepógui. Weston A. Price Foundation artículo, oguerúva ko jehaipyre, omombe’u techapyrã ombyaty va’ekue kuña Estados Unidos-pegua Cynthia Lair, kuatiañe’ẽ Feeding the Whole Family-pe: Oceanía-pe, mitã’i oñemongaru pira ha py’águi; polinesio-kuéra, fruta del pan pudín coco crema reheve; inuit mitã’i, alga ha foca kyrágui; Japón-pe, arro mbaipy ohóva ipohýive ha oñembojoapy pira piru ha andai jopirupyre. Kóva umi ymaguare ñemombe’u, ndaha’éi estudio, ha katu ohechauka peteĩcha temiandu: mitã’i rembi’u ha’e ogapegua tembi’u, ojejapóva ha’e ikatu haguáicha okaru.

Ministério da Saúde oguahẽ upe peve ambue tape rupi. Mitã ohechapaite opa mba’e ha ojaposéva ambue ojapóva; okarúvo ogaygua ndive, mitã oñemomba’e tembi’u pyahúre ha tembi’u’ára iporãve chupe (p. 99). Ha oĩ avei pe tembi’u apoha remiandu: peteĩ japepo sa’ive mba’apo mokõigui.

Tekotevẽva ha’e pe ñe’ẽ ñepyrũme oĩva. Ogapegua tembi’úpe oñemoinge ramo caldo cubito, embutido ha juky heta, mitã’i ndokarúi upégui, ha ikatu kóva ha’e pe ñemokyre’ỹ ogaygua oñemoambue haguã oñondive, peteĩ japepo peteĩteĩ.

Pe tekorã omohendáva opa mba’e: emboja’o juky emoĩ mboyve

Mitã’i rembi’u osẽ japepógui juky mboyve, pimienta mboyve ha oimeraẽ hi’ẽ hatãva mboyve. Ministério he’i upéva voi ogaygua oguerohorýva tembi’u hakúvape: oipe’a michĩmi mitãme ĝuarã umi hi’ẽ oñembojoapy mboyve (p. 111). Ajo, sevói, laurel ha ka’avo pyahu oike ñepyrũ guive oñembochyryrývo ha ome’ẽ hi’ẽ japepo tuichakue javeve, mitã’i mba’e jepe.

Mokõi mba’e araka’eve ndoikeiva’erã japepo mitã’ípe ĝuarãme: condimento ojejapopáva (cubito, sobrecito, polvo térã líquido) ha caldo industrializado. Ministério omohenda ultraprocesado ramo, heta juky ha aditivo reheve, ha he’i ani ojeporu umi tembi’u oñeme’ẽvape mitãme (p. 89).

Juky rehe, umi kuatia ndojojapái michĩmi mba’épe. Ministério oñe’ẽ juky sa’ieterei rehe. Sociedade Brasileira de Pediatria he’i ojehekýiva’erã juky ñepyrũ guive, he’iháicha SBP guía práctica ñemombyky ohechaukáva portal Afya. Mitã’i Tembi’u Ñepyrũ Ymaguaréicha Rape omoneĩ juky integral michĩmi mitã’i oñepyrũrõ okaru ogapegua tembi’úgui. Emboja’óramo juky emoĩ mboyve, oñemyatyrõ mbohapyvéva peteĩ jave: mitã’i rembi’u osẽ juky oñembojoapy’ỹre.

Peteĩ olla, mbohapy ñai’ũ: mba’éichapa ojejapo

Techapyrã ko’ápe ha’e so’o olla pegua andai ha chuchu (chayote) reheve. Ko’ã mokõi verdura guía ancestral omoĩ mitã’i jasy peteĩha guive. Kóva peteĩ techapyrã remoambue hag̃ua umi mba’e reguerekóvape nde rógape.

Mba’e reikotevẽtava

• 600 g so’o ojejopy hag̃ua (acém, músculo térã paleta, vaka ro’o pehẽngue), oñekytĩva kuadrádo-pe
• 1 kuchara guasu vaka ñandy, kure ñandy térã aséite
• 1 sevói oñemopehẽ’íva ha 2 aho rakã
• 1 laurel rogue ha peteĩ tomillo rakã
• 1 andai pehẽ tuicháva ha 1 chuchu, oñekytĩva kuadrádo-pe
• y térã so’o ha kangue jukysy, juky’ỹre
• ogaygua pehẽnguerã: juky, ky’ỹi ha mandi’o térã inhame (ñame)

Mba’éichapa ojejapo

1. Embohaku pe ñandy, embojopy sevói ha aho ha embopytã so’o mbeguekatúpe. Ko’ápe oñeme’ẽ hetégui tembi’úpe.
2. Emoĩ laurel, tomillo ha y térã jukysy ojaho’i peve so’o. Embojy, iporãvéramo olla a presión-pe, so’o oñemopehẽ’i peve tenedór reheve.
3. Emoĩ andai ha chuchu ha embojy hu’ũ porã peve.
4. Emboja’o ko’ág̃a mitã’i pehẽngue: mbovymi so’o, andai ha chuchu pehẽ, michĩmi jukysy reheve. Enohẽ ko pehẽnguégui laurel ha tomillo.
5. Upe rire añoite emoĩ juky ha ky’ỹi ogaygua olla-pe ha, reipotáramo, emoĩ mandi’o térã inhame ipohýi hag̃ua.

Kakuaáva mesarã, 181 Receitas Ancestrais oguereko ijehegui so’o olla pegua ha kostilla kosído andai reheve, jukysy, so’o jopy ha asado apytépe, ha umíva peteĩ tembi’u ñepyrũrã omongaru ambue tembi’u oúva. Kóva aranduka ogaygua, ndaha’éi mitã’ípe g̃uarã: mitã’i pehẽngue oñenohẽ tapiaite juky oñemoĩ mboyve, pe 4ha jejapópe guáicha.

Ñai’ũ 1: mitã’i oñepyrũva (6 guive 8 jasy peve)

So’o oñemopehẽ’ipáva iporãite, andai ha chuchu oñemyakãva tenedór reheve, peteĩ teĩ ñai’ũ ijykére, oñemongu’éva michĩmi jukysy ha ñandy reheve. Ani reiporu licuadora ni ñana: Ministério he’i ojeme’ẽ va’erãha tembi’u oñemyakãva tenedór reheve, peteĩ teĩ tembi’u ha’eño (p. 116), ipohýi porãva ani hag̃ua osyry kucharagui. Ipiru jave, peteĩ kuchara jukysy ojejopy haguégui oipytyvõ.

Ñai’ũ 2: mitã’i ojepyhýma ipópe (9 guive 12 jasy peve)

Tembi’u ndojemyakãvéi hetaiterei, pehẽ’i hu’ũvape, ha so’o oñemopehẽ’i. Oike avei pehẽ tuichavéva ha hu’ũva ikatu hag̃uáicha ojepyhy: peteĩ andai pehẽ puku hu’ũva, peteĩ chuchu kuadrádo. Ko’ã árape, mitã’i ojepyhy hekuãme, ogueraha kuchara ijurúpe ha oisu’u tembi’u hatãvéva, ha katu oikotevẽ gueteri pytyvõ (p. 121). Guía ancestral omoĩ pehẽ hu’ũva 9 jasy guive ha pehẽ ojepyhy hag̃ua ipópe 10 jasy guive.

Ñai’ũ 3: ogaygua, mitã ohasáma 1 áño

Mitã okaruma ogaygua olla-gui, juky ha mba’e he’ẽva reheve, ha pehẽ tuicháva oñekytĩ chupe. Upévare iporã michĩmi juky olla tuichakue javépe, Ministério he’iháicha ogaygua pavẽme g̃uarã (p. 103). Peteĩ kuchara ñai’ũ rembe’ýpe oĩ porã ohecha hag̃ua ógape guáicha he’ẽ. Ogaygua oikotevẽramo ky’ỹi, mitã pehẽngue oñenohẽ gueteri ky’ỹi oñemoĩ mboyve.

Ambue olla ikatúva avei oñemboja’o porã

• Ryguasu ogapegua (galinha caipira) térã ryguasu jopy. So’o oñemopehẽ’i, pire hatãva’ỹre ha jesarekove kangue’i rehe. Kakuaávape g̃uarã, aranduka oguereko ryguasu ogapegua.
• Pira vapor-pe térã jopy. Ministério he’i ojeporu pira hu’ã’ỹvéva, ha’eháicha cação (tiburón michĩ), pirarucu, pintado, tambaqui ha bagre, ha ojehecha jey va’erãha oñeme’ẽ mboyve (p. 86 ha p. 178). Pira jopy oĩ porã 1 ára añoite heladérape.
• So’o ha kangue jukysy verdura reheve. Mitã’ípe g̃uarã, umi mba’e hatãva oñenohẽ jukysýgui ha oñemyakã; jukysy oike ojemongu’e hag̃ua añoite.
• Py’a. Guía ancestral omoĩ 7ha jasy guive, pehẽ michĩvape, ojejopýva jukysýpe térã paté ojejopy porãva. Py’a hekýiva térã pytãmíva ndojeme’ẽi mitã’ípe.

Ha arro kumanda reheve katu?

Brasil rembi’u apópe, ko porandu ndaikatúi ndoúi. Ministerio omoneĩ kumanda ha arro mitã’ípe 6 mese guive, kumanda ojejo’óva tenedor reheve ha oñemopyrũva y’ápe 8 guive 12 aravo peve ojemoaku mboyve (p. 77). Guía ancestral katu oipota ojeha’arõ 1 ary ha mbyte peve oñeme’ẽ hag̃ua ha’ỹi ha legumbre, akóinte oñemopyrũva y’ápe ha ojeykuaa porãva. Ko’ã mokõi tape ojoavy, ndaha’éi peteĩva ipeligrosove, ha opa ogaygua oiporavo mávapa osegíta. Mokõivévape, mitã’i kumanda oñembohasa ña’ẽmbe guive juky ha condimento oñemoinge mboyve, Ministerio ombo’eháicha (p. 174), ha ni araka’eve ndoguerekói carne-seca (so’o piru juky reheve), linguiça (chorizo) térã kure py.

Mba’épa opyta mitã’i ñai’ũgui okápe

• juky ojemoingéva, ky’ỹi, condimento ijapopyréva ha caldo cubo-pe;
• opaichagua asúka, 2 ary peve (p. 104);
• eira 1 ary mboyve, botulismo peligro rehe, ha Ministerio he’i iporãveha ojeheja 2 ary peve (p. 104);
• embutido ha so’o curado, ha’eháicha linguiça, salame, bacon ha jamón;
• so’o, pira, fígado térã ryguasu rupi’a aky térã ijyka’ỹ porãva (p. 86);
• kamby aky ha kesu ojejapóva kamby akýgui;
• kangue oñeñapi’ũ hag̃ua: ryguasu kangue ojeka ha omombo pehẽngue ha kangue’i;
• pira kangue, michĩmíramo jepe;
• tembi’u hatãva, apu’áva térã michĩva ipehẽ’ỹre, ha’eháicha uva ha tomate-cereja (tomate’i), ojekytĩva’erã pehẽ’ípe ha hi’ỹi’ỹre (p. 84); castaña ojejo’o porãramo añoite (p. 88); pororó opyta okápe 2 ary peve (p. 78).

Mesápe: mba’épa nde ere ha mba’épa mitã’i he’i

Peteĩ ñe’ẽnguéicha ohechauka mba’épa ojapo peteĩteĩ: nde reiporavo mba’épa reme’ẽta, ha mitã’i oiporavo mbovýpa ho’úta. Ministerio omombe’u mba’éichapa mitã’i ohechauka hyãkuãmaha (ojere iñakã, omboty ijuru, omosẽ ipo ome’ẽvagui) ha ojerure ojeguerohory hag̃ua (p. 114). Ñamboje’u ñembotuichápe, ñamoñeha’ã térã ñamboguejy hesa televisión térã celular reheve ombohasy mitã’ípe oikuaa hag̃ua ivare’a (p. 97 ha p. 124).

Kuchara térã po? Referencia-kuéra oñembojoaju peteĩ tape mbojoajúpe. Guía ancestral he’i, 1 ary peve haimete, ojeme’ẽ hag̃ua tembi’u ojejo’óva ha imbareteva, ha ijykére pehẽngue hu’ũva mitã’i ohapykuerei hag̃ua. Ministerio he’i ojeme’ẽ hag̃ua kucharápe ha ojeheja mitã’i oipuru ipo oipyhy hag̃ua tembi’u ha ikuchara voi (p. 107 ha p. 116). Añetehápe, peteĩnte plato: kuchara ohechauka ho’uha, po katu oheja oaprende.

Oĩta jejapo vai, rova vai ha tembi’u yvýpe. Rova ñemboja’o ndohechaukái ndaija’éiha, ohechaukánte he’ẽ pyahuha, ha mitã’i ndahetái oikotevẽ oñeha’ã peteĩ tembi’u ocho jey ári oguerohory mboyve (p. 107). Eheja tembi’u ndoipotáiva ou jey mbovy ára rire, ambue háicha.

Ogaygua tembi’u ndaha’éi gueteri reipotaháicha

Ndaha’éi opa ógape ojejapo tembi’u ára ha ára, ha iporã upéicha. Mitã’i ikatu ha’e mba’e rehe reñepyrũ hag̃ua peteĩ ña’ẽmbe semána ha semána: domingo so’o ña’ẽmbegua, caldo ojecongeláva pehẽngue pehẽngue. Mboy árapa ikatu opyta heladera ha freezer-pe ha mba’éichapa ojedescongela tekorosãme ojehechakuaa mba’éichapa ojejapo ha ojecongela mitã’i rembi’u. Mitã’i noñepyrũiramo gueteri, umi primer semána rape oĩ mitã’i rembi’u ypykuéra.

Mitã’i ojejahu’ũramo jepi, ndoipotáiramo okaru heta semána pukukue térã ohundíramo ipohýi, oikotevẽ ojehecha chupe ijehegui: eñomongeta pediatra ndive remoambue mboyve rembiapo ára ha ára.

Ambue jey rejapo jave carne de panela

Ambue jey rembojy jave carne de panela (so’o ojehesy mbeguekatúva ña’ẽmbépe), emoĩ peteĩ ña’ẽmbe’i michĩ cocina ykére ha emboja’o mitã’i pehẽngue remoĩ mboyve juky. Emongu’i tenedor-pe ijehegua voi hembi’urupápe.

Reikuaa hag̃ua mba’épa oike peteĩ teĩ etapa-pe, Guía Mitã’i Tembi’u Ñepyrũrã Ypykuéra Rapére ohechauka mba’éichapa ojejapo sopa’i (so’o, ka’avo, ikyra ha mba’e oñemofermentáva ojembojehe’a), 5 semana cardápio ha 80 receta hetave mitã’i ary rupi, ohaiva’ekue nutricionista Laura Valentim ha Dalyla Peçanha.

Ko’ã marandu ñembo’erã; ndohekoviái pe profesional de salud ohecháva peteĩ teĩ mitã’ípe.

Ko jehaipyre pehẽngue osẽ Jen Allbritton artículo-gui, Weston A. Price Foundation omyasãiva’ekue.