---
title: "Omega-6 ha aséite vegetal: mba’érepa ipeligroso | Nu&Cru"
description: "Aséite soja, avati ha canola omopu’ã omega-6 tembi’úpe. Eikuaa mba’érepa Weston A. Price fundación ombojoaju chupekuéra mba’asy crónico ndive."
url: https://nuecru.com.br/gn/blog/omega-6-aseite-vegetal-ipeligroso
---

[Blog](https://nuecru.com.br/gn/blog) ñandy · tembi’u añetegua · Weston A. Price

# Omega-6: mba’érepa aséite vegetal ipeligroso

Aséite soja, avati ha canola omopu’ã yvateiterei omega-6 tembi’úpe. Eikuaa mba’érepa fundación ombojoaju ko’ã aséite mba’asy crónico ojupi pya’etereíva ndive.

7 de octubre de 2026 · 27 minuto ñemoñe’ẽrã · Nu&Cru

Mokõi sa’ary pukukuépe, umi mba’asy crónico ndojehecháiva’ekue oñepyrũ ojehecha opa rupi yvy occidental-pe: mba’asy korasõme, presión yvate, ACV, cáncer, diabetes tipo 2, síndrome metabólico, Alzheimer, Parkinson, mba’asy autoinmune ha degeneración macular ary ndive oúva. Umi médico sa’ary 19-pegua sa’ive oikuaa ko’ã mba’asy. Ko’ágã katu ohupyty mitãme jepe.

Upe aja voi, ojupiete tembi’u industrializado ojeporúva, ha opa mba’e ári, **aséite vegetal industrial oguerekóva heta omega-6**, umi ñandy poliinsaturado ojeguenohẽva ra’ỹigui. Omega-6 "sy" ko família-pegua ha’e [ácido linoleico](https://pt.wikipedia.org/wiki/%C3%81cido_linoleico), peteĩ molécula oguerekóva 18 carbono.

Institución ipu’akáva, Harvard, Tufts, Clínica Mayo, American Heart Association ha Organización Mundial de la Salud-icha, he’i ary 1960 guive, sa’ive, ojeporuve haguã ko’ã aséite, oje’éva hese "iporãha korasõme guarã". Umi norteamericano ojapo he’iháicha, ha osẽva ndaha’éi iporãva: Estados Unidos ha’e tetã ikyravéva umi tetã ipirapire hetáva OCDE-pegua apytépe ha ikatu ha’e tetã hesãi’ỹvéva ko yvy ape ári, ha ndojehechái yvate oimeraẽ indicador de salud-pe. Autor he’iháicha, omega-6 ojeporuvégui oiko tete ryepýpe peteĩ ambiente **pro-oxidante, pro-inflamatorio, nutriente’ỹ ha tóxico**.

Ko kuatia ha’e peteĩ adaptación "The Omega-6 Apocalypse"-gui, ohaiva’ekue oftalmólogo norteamericano Chris Knobbe, osẽva’ekue Weston A. Price Foundation revista-pe. Knobbe oinvestiga mba’éichapa aséite ra’ỹigui ombyai tesãi, ha ojekuaa ombojoaju haguére tembi’u occidental degeneración macular ndive, ha upévare oñe’ẽ avei [peteĩ entrevista fundación omyasãiva’ekuépe](https://www.westonaprice.org/the-worst-ingredient-in-the-world-interview-with-dr-chris-knobbe/).

## Aséite vegetal ombyaípa tesãi? Veneno, ndaha’éi tembi’u

Aséite ra’ỹigui oguereko heta téra: aséite vegetal, aséite ojeho’úva, aséite omega-6 ha, eufemismo ipyahuvéva, "aséite ka’avogui". Ojehekase akóinte iporãháicha ojehendu. Autor he’iháicha, ipeligrosovéva ha’e umi oguerekóva heta ñandy poliinsaturado: aséite soja, avati, canola, mandyju, colza, uva ra’ỹi, girasol, cártamo ha salvado de arroz-gui.

Heta he’i peteĩ refinería aséite ra’ỹigui ojogua haguére peteĩ refinería petróleo-pe. Proceso, mbykymírõ, ha’e kóva:

- Ra’ỹi oñemongu’i, oñembohaku ha oñembohasa peteĩ prensa hidráulica de rosca rupi.

- Aséite ojeguenohẽva upe masa-gui oho peteĩ hexano jahúpe, peteĩ solvente petróleo-gui ojejapóva.

- Upéi ou tratamiento vapor reheve ha desgomado.

- Aséite oñemoalcalino hidróxido de sodio, soda cáustica, reheve.

- Upéi oñemomorotĩ químico rupi, jepiveguáicha sulfato de calcio dihidratado reheve.

- Oguereko gueteri hyakuã vaieterei rupi, oñembohasa desodorización rupi, peteĩ destilación vapor reheve temperatura ha presión yvateterei-pe.

Hetaite jey oñembohaku ha oñembohasa rire tratamiento mecánico ha químico rupi, osẽ peteĩ aséite **oxidado vaieterei**: umi cadena ipukúva ácido graso-gui oñembyaja’o ha oiko pehẽngue oñembojoajúva oxígeno ndive.

Botella térã tambor-pe, aséite oho restaurante-kuérape, oñembohakujeyhápe okosina ha ombochyryry haguã, térã fábrica tembi’u industrializado-pe. Ho’úvape tembi’u norteamericano jepiveguáicha, peteĩ cuarto guive peteĩ tercio peve umi caloría ikatu ou ko’ã fábricagui.

[Hipócrates](https://pt.wikipedia.org/wiki/Hip%C3%B3crates) he’iva’erãmo’ã: "Ne rembi’u toiko ne pohã, ha ne pohã ne rembi’u". [Paracelso](https://pt.wikipedia.org/wiki/Paracelso), toxicología ru, he’i opa mba’e yvypóra oikotevẽva hesãi ha okuera haguã Ñandejára ome’ẽha naturaleza-pe, ha ciencia rembiapo ha’eha ojuhu. Ha dentista Weston Price ohai Nutrition and Physical Degeneration-pe: "Tekove henyhẽmbaitéva ha’e Sy Naturaleza ñañe’ẽrendúva". Ñañe’ẽrendúpa naturaleza-pe ja’úramo aséite industrial ra’ỹigui?

Ko’ã aséite ha’e ñandy industria ohayhuvéva: nde’aréi jajuhu peteĩ tembi’u industrializado ojejapóva manteca, kure ñandy térã sebo reheve. Upéicha avei fast-food-kuérape ha restaurante iporãitévape jepe, okosináva aséite poliinsaturado hetáva reheve, Estados Unidos-pe haimete akóinte soja térã canola. Brasil-pe aséite soja ha’e protagonista, ha upévare Nu&Cru oguereko mapa [De olho no óleo](https://nuecru.com.br/gn/esareko-nandire), ohechaukáva mba’e restaurante-pa okosina aséite vegetal reheve ha mávapa oiporu ñandy añetegua. Autor he’i mbarete: **ko’ã aséite ha’e veneno metabólico ha biológico crónico.**

## Mba’asy crónico ojupi pya’eterei

Heta década ohasáma investigador-kuéra omomarandu tetã norteamericano ipohyive ohoha. Oĩ ombohováiva umi ñemoambue oúva directriz alimentaria norteamericana 1980-pegua rire, omoñe’ẽva tapichakuérape ho’u hetave carbohidrato ha sa’ive ñandy. Tapichakuéra ipohyive ohóvo gueteri rupi, péndulo oho ambue gotyo: heta especialista ohechakuaa carbohidrato ha’eha apañuãi, ha oñepyrũ low-carb moda.

Knobbe ohecha macronutriente proporción michĩmi ojoajuha ko mba’e ndive, ha oimo’ã Weston Price oñemoirũmo’ãha hese. Price noñe’ẽi jepe upéva rehe iñinvestigación-pe, ojekuaa porã rupi ko proporción ojoavyeterei tetã hesãiva apytépe. Oñemoambuéva, ha oñemoambue gueteri, ha’e **ñandy composición**: ñandy mymbagui oñemyengovia, opa’ỹre, aséite industrial ra’ỹigui.

Peteĩ artículo 2012-pegua, mba’asy perfil ñemoambuére, osẽva’ekue [New England Journal of Medicine](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22716973/) -pe, ohechauka ko jere. 1900-pe, mbohapy mba’e tenondegua tapicha omanóva (gripe ha neumonía, tuberculosis ha infección gastrointestinal) ha’e infeccioso, ha avei ambue lista diez tenondeguápegua, difteria-icha. Mba’asy korasõme oĩma irundyha lugar-pe, ha katu, autor-kuéra omyesakãháicha, ha’e "infeccioso térã valvular, opa mba’e ári", fiebre reumática, sífilis térã endocarditis-gui oúva, ha ndaha’éi aterosclerosis-gui.

2010-pe, haimete opaite diez mba’e tenondegua tapicha omanóva ha’éma crónico: mba’asy coronaria yvatevéva, upéi cáncer, mba’asy pulmonar obstructiva crónica, ACV, Alzheimer, diabetes ha mba’asy riñón-pegua. **Mba’asy infeccioso, oguerúva’ekue 60% guive 65% peve ñemano 1900-pe, oguerúma 2,3% añoite 2010-pe.**

### Infarto sa’i ojehecharamo

Autor oikuaa peve, literatura científica sa’ary 19-pegua ome’ẽ ocho artículo añoite mba’asy korasõme rehegua, sa’i ojehecha rupi. 1910-pe, Sir [William Osler](https://pt.wikipedia.org/wiki/William_Osler), hospital Johns Hopkins omoñepyrũva’ekue apytégui peteĩ, ohesa’ỹijo jave 34 ary hembiapokue, he’i ohechaha 200 rupi caso angina (pyti’a rasy) sa’ary ñepyrũ década peteĩháme, ha katu ni peteĩ infarto. 1912-pe añoite médico James Herrick ohai artículo norteamericano peteĩha ojekuaáva infarto rehe, autopsia reheve oñemoañetéva.

Ko’ágã, haimete peteĩ ñemano mbohapývagui ou mba’asy coronaria-gui. Upéicha avei ambue mba’asy crónico ndive, ohechaukaháicha cuadro ko kuatia pahápe.

## Peteĩ experimento tembi’u reheve opa yvy ape ári

Tembi’u industrializado, oguerekóva supermercado estante hetave, ojejapo arina refinada, asuka, aséite ra’ỹigui ha grasa trans artificial reheve (oúva avei aséite ra’ỹigui). Autor he’iháicha, ko’ã irundy ingrediente ojupi haguã ha’e **peteĩ experimento yvypóra reheve opa yvy ape ári**, oguatáva oñondive mba’asy crónico ñembohetave ndive:

- **Asuka:** ojeporu ojupi hína heta sa’ary; 1822 ha 2012 pa’ũme, oñembohetave 17 vése.

- **1866:** Guerra Civil rire, Estados Unidos omoñepyrũ aséite mandyjugui, "aséite vegetal peteĩha América-pe".

- **Década 1880:** molino rodillo-pegua omyengovia molino itágui ha oguenohẽ arina morotĩ refinada, trígo salvado ha germen’ỹre, peteĩ tembi’u nutriente’ỹ.

- **1899:** empresa Hudnut oikuave’ẽ norteamericano-kuérape aséite avatigui peteĩha, hérava Mazoil.

- **1911:** Procter & Gamble omoñepyrũ Crisco, ñandy ojejapóva aséite mandyjugui, ha oipe’a grasa trans ára. Fundación omombe’u ko tembiasakue [The Rise and Fall of Crisco](https://www.westonaprice.org/health-topics/modern-foods/the-rise-and-fall-of-crisco/) -pe.

- **Segunda Guerra Mundial rire:** og̃uahẽ ambue aséite ra’ỹigui, ha aséite soja producción ojupi pya’eterei.

2009-pe, Departamento de Agricultura de Estados Unidos (USDA) dato ohechauka ko’ã irundy mba’e ha’eha 63% tembi’u norteamericano-gui, haimete mokõi tercio. Ombojoajúvo USDA dato ijehegua ndive, autor oimo’ã ohasaha 70%: **32% aséite ra’ỹigui, 21% asuka, 17% trígo refinado ha 1% grasa trans**, 71% oĩmbáva. Sa’ieterei lugar opyta tembi’u añeteguápe.

Norteamericano-kuéra ndo’úi aséite ra’ỹigui 1866 mboyve. 2010-pe, 80 gramo peteĩteĩ tapicha ára ha ára, mbohapy cuchara guasu ári. Sa’ary 20 ñepyrũme, 99% ñandy oñemoĩva tembi’úpe ou gueteri mymbagui: kure ñandy, manteca ha sebo. 2005-pe, 86% ha’éma aséite industrial ra’ỹigui, omosẽmbaitéva ñandy mymbagui kosina-gui.

### Aséite máquinarã oikóva tembi’u

Ñepyrũme, norteamericano-kuéra ndoguerohorýi aséite mandyjugui. 1866-pe ojekuaa aséite máquina ha lámpara-rã ramo, ha upéva, autor he’iháicha, ha’e hekopete mba’épe ojeporuva’erã aséite ra’ỹigui. Upe jave, omega-6 tembi’úpe ou sa’imi ácido linoleico-pe, oĩva manteca, [kure ñandy](https://nuecru.com.br/gn/blog/kure-nandy-ivaipa-tesaime) ha sebo-pe mymba okakuaáva ñúme, hembi’u tee reheve. Kure ha ryguasu okarúva avati ha soja transgénico reheve ndive, ambue mba’e, ojehecháta haguéicha tenondeve.

1866 guive, aséite ra’ỹigui oike tembi’úpe okẽ tapykuegua rupi: adulteración. Aséite mandyjugui oñembojehe’a kure ñandy, manteca ha aséite oliva ndive. 1880-pe, europeo-kuéra oñembyasy 40% ojeváva aséite oliva ramo oñembojehe’aha aséite mandyjugui reheve, ha Italia ombopyta upe ary aséite norteamericano jeguerú. Ko’ágã peve, heta tapicha ho’u aséite ra’ỹigui ohechakuaa’ỹre, iñemi porãiterei rupi tembi’úpe.

### Mboy omega-6 ja’u

Upéicha ojupi pya’eterei ácido linoleico ojeporúva Estados Unidos-pe:

- **1865:** 2 gramo rupi ára ha ára (1% caloría-gui);

- **1909:** haimete 5 gramo (2% caloría-gui);

- **1999:** 18 gramo (7% caloría-gui);

- **2008:** 29 gramo (11,8% caloría-gui).

Ha’e 13 vése hetave, peteĩ sa’ary ha mbyte rupi.

Opaite ñandy natural oguereko sa’imi ácido linoleico, ha tekotevẽ. Ha katu sa’i jaikotevẽ: autor oimo’ã 0,5% caloría-gui oĩmaha, ha estudio-kuéra he’i 1% guive 2% peve ijyvatevéva. Ko’ápe iporã ñanemandu’a ambue Paracelso ñe’ẽre: opa mba’e ha’e veneno, ha dosis añoite ojapo peteĩ mba’e ani haguã veneno. Térã, tapicha he’iháicha, **"dosis ojapo veneno"**. 1865-pe ácido linoleico ha’éramo peteĩ centésimo caloría-gui ha 2008-pe ohasa peteĩ octavo, sa’ary 21 dosis, autor opensaháicha, omoambue chupe veneno-pe.

### Omega-6 oñembyaty tete ñandýpe

Omega-6 oñembyaty tejido adiposo-pe. Peteĩ revisión sistemática 2015-pegua, ombyatýva 37 estudio omedíva ácido linoleico norteamericano-kuéra tete ñandýpe, ojuhu peteĩ ñembohetave lineal ha estadísticamente significativo 1959 ha 2008 pa’ũme: 9,1% guive 21,5% peve, 136% hetave ( [Advances in Nutrition, 2015](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26567191/) ).

Oĩ peteĩ relación matemática ácido linoleico porcentaje tembi’úpe ha tete ñandýpe: ha’éramo 5% térã 10% tembi’úgui, opytáta 10% térã 20% rupi, térã hetave, tete ñandýpe. Ácido linoleico vida media ñandýpe ha’e 600 guive 680 ára peve, he’ise opyta upépe mokõi ary rupi. Autor ohepyme’ẽháicha, oikova’ekue heta ary tembi’u omega-6 hetáva reheve ikatu oikotevẽ **poteĩ ary térã hetave** omoĩjey haguã nivel oĩva’erãháme.

### Mitocondria oñembyaíva

Mba’épa ombojoaju mba’asy ojoavyetéva, cáncer, mba’asy korasõme, ACV ha obesidad-icha? Autor he’iháicha, [mitocondria](https://www.westonaprice.org/health-topics/the-mitochondria-key-to-health-and-longevity/) disfunción, célula-kuéra usina energía-pegua, ha oñepyrũ omega-6 hetaitereígui.

Omega-6 hetaiterei jave, cadena transportadora de electrones, omboguatáva heta proceso metabolismo-pegua, ho’a. Omega-6 ojeataka radical libre superóxido ha hidroxilo-gui ha oñembyaja’o hidroperóxido lipídico-pe, pya’e oñembyaíva producto final avanzado oxidación lipídica-pegua-pe. Ha’e tape inflamatorio ojekuaa porãva. Oñondivepa, Knobbe he’i, aséite poliinsaturado hetáva ha’e veneno **citotóxico, genotóxico, mutagénico, carcinogénico, aterogénico, trombogénico ha obesogénico**, ha upéicha jaguahẽ mba’asy metabólico ha tete ñembyai ko’ágã jahecháva peve.

## Vitamina mymba ñandy añoite oguerúva

Sa’ary 20 ñepyrũ ha década 1920 pa’ũme, nutrición investigador [Elmer McCollum](https://pt.wikipedia.org/wiki/Elmer_McCollum) ojapo heta estudio mymba reheve, ikatúva oinfluencia Weston Price-pe. Peteĩme, mokõi aty anguja ojojoguáva, okambu’ỹve rire, ára 26-háme, ohupyty tembi’u peteĩchaite, peteĩ ojoavy añoite reheve: ñandy oúvagui. Peteĩ aty ohupyty 5% aséite mandyjugui; ambue, 1,5% manteca ñandy.

- **Aséite mandyjugui:** anguja-kuéra oikove 555 ára rupi, ohupyty 60% añoite tamaño normal-gui ha ikangy, hasy ha ndaipu’akaiete.

- **Manteca ñandy:** anguja-kuéra oikove 1.020 ára rupi, haimete mokõi vése hetave, ohupyty tamaño normal (haimete mokõi vése ambue aty) ha hesãiveterei.

Ojoavyha oĩ umi ko’ágã jahenóiva **vitamina liposoluble A, D ha K2**-pe. Peteĩ aranduka 1918-peguápe, McCollum ikatu oñe’ẽ "sustancia térã aty sustancia ndojekuaáiva gueteri" rehe añoite, vitamina ndojeguenohẽi rupi gueteri (bioquímico Casimir Funk omoĩramo jepe concepto 1912-pe). Upéicharõ jepe, ohechakuaa oĩha peteĩ mba’e hetáva [manteca](https://nuecru.com.br/gn/blog/manteca-ivaipa-mbaerepa-iporave) ñandýpe, ryguasu rupi’a pytãme ha órgano py’a ha riñón-icha, ndaipóriva ni peteĩ ñandy térã aséite ka’avogui oúvape. McCollum ohechauka **aséite vegetal, ñandy oúva peteĩnteha ramo, nomokakuaái ni ome’ẽi tesãi**: mymba-kuéra ko tembi’u reheve hasy ha omano pya’e.

### Mba’épa oikuaáma Weston Price

[Weston Price](https://nuecru.com.br/gn/blog/weston-a-price-tembiu-ymaguare) ontende opa ko’ã mba’e oñepyrũ mboyve jepe iviaje ohesa’ỹijo haguã tembi’u tradicional. "Tembi’u omyengoviáva comercio moderno-pegua" apytépe, he’iháicha, oĩ arina refinada, asuka, enlatado, dulce ha aséite vegetal. Tãi ñembyai ári, ohechakuaa ko’ã tembi’u oguerúva artritis (mitãrusu-pe jepe), heta cáncer, mba’asy tuberculosis-icha ohupytyvévo ha malformación opaichagua, túva ha sy normal jepe.

Price ohechauka ko’ã mba’e ikatuha oñemyesakã vitamina, mineral ha ambue nutriente esencial faltágui, he’iháicha [capítulo vitamina liposoluble rehegua](https://www.westonaprice.org/health-topics/chapter-22-of-nutrition-and-physical-degeneration-on-the-fat-soluble-vitamins/) iarandukápe. Tembi’u ymaguare ohechakuaava’ekue oguereko **pa vése hetave vitamina liposoluble**, irundy vése hetave vitamina hidrosoluble ha pa vése peve hetave mineral tembi’u norteamericano upe jave-guágui. Ha upéva década 1930-pe, tembi’u industrializado ojeporueterei mboyve.

Nutrition and Physical Degeneration rogue 5-pe, Price ohai oheka haguére aty control umi tetã primitivo hembývape ndojuhúi rupi chupekuéra aty modernizado-pe, ha "aty primitivo añoite ikatu ome’ẽ control normal hekopetéva". He’ise: década 1920 paha ha 1930 ñepyrũme, ohechakuaáma ndaiporiha aty control Estados Unidos-pe. Norteamericano-kuéra ho’úma hetaiterei tembi’u industrializado ha ndaikatúiva omoĩ umi ohenóiva "padrón excelencia-pegua". Upévarã, oikotevẽ osẽ tetãgui.

## Estadística, peteĩ truco de magia-icha

2009-pe, peteĩ estadístico británico ohai artículo hérava "Estadística moderna: mito ha magia", peteĩ ñehesa’ỹijo ijehegua estadística ombovy’áva ha ijehechapy vai tapichakuéra apytépe ojoavyha rehe. Ñaikotevẽ estadística, he’i autor, ha katu heta tapicha ikane’õma análisis oiporúva truco estadístico ohupyty haguã conclusión ndojeroviaiete.

Peteĩ techapyrã ha’e estudio ojekuaáva 2008-pegua enfermera norteamericano reheve, ojapova’ekue investigador Brigham and Women’s Hospital-pegua, Boston-pe, dieta DASH jesareko ha mba’asy coronaria ha ACV riesgo rehe kuñanguéra apytépe ( [Archives of Internal Medicine, 2008](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18413553/) ). Ni peteĩ aty control’ỹre, ko tembiapo ojeporu ojehechauka haguã peteĩ dieta omomichĩtereíva grasa saturada ha sodio, ha he’íva ojeporu haguã ára ha ára heta porción margarina cremosa, aséite vegetal, mayonesa ha salsa industrial ensalada-rã. Autor he’iháicha, literatura científica oguereko diez mil heta, ndaha’éiramo cien mil heta, estudio oguerekóva jejavy ojoguáva. (Nu&Cru-pe, [mayonesa](https://nuecru.com.br/gn/tembiu-apo/maionese) ojejapo manteca reheve.)

### Opavave oĩ jave expuesto

Apañuãi peteĩ pehẽngue ou [Ronald Fisher](https://pt.wikipedia.org/wiki/Ronald_Fisher) -gui, ojehecháva estadística moderna ruramo, década 1950-pe he’iete heta artículo-pe pety ndoguerúiha cáncer pulmón-pe (ikatu oguereko sesgo, ha’e voi ohayhu rupi opita). Década 1960 ñepyrũme, 42% norteamericano tuichakuéva opita, 11 cigarrillo rupi ára ha ára. Opitáva ha pety rata ohupytýva ijykére oñembojoajúramo, mbyte ári tapichakuéra oĩ expuesto. Ha upépe osẽ porandu: **mba’éichapa ojekuaáta peteĩ apañuãi ypy opavave estudio-pegua oĩramo expuesto agente ombyaívape?**

Upéicha autor ohecha ko’ágãgua estudio. Tembi’u industrializado ojeporu opa rupi: ha’e hetave 75% tembi’u ojeváva ko yvy ape ári. Haimete 60% ojeho’úva Estados Unidos-pe (ha 48% Canadá-pe ha 57% Reino Unido-pe) ha’e ultraprocesado ojejapóva asuka, arina refinada, aséite ra’ỹigui ha grasa trans reheve. Mba’ére piko jaheka peteĩ mba’asy ypy tetã opavave ho’uhápe umi agente ombyaiva’erã ha avave ndohupytyiháme umi agente oñangarekova’erã, vitamina ha mineral? Upévare Price osẽ Estados Unidos-gui oinvestiga haguã. Knobbe he’iháicha, estudio ojejapóva tetã occidental térã occidentalizado-pe añoite **ombojoja hasývape hasyvéva ndive añoite**.

## Tetã oikovéva aséite ra’ỹigui’ỹre

Ñande vy’arãme, Price ára rire jepe, oĩ gueteri (ha oĩ ko’ágã) tetã tembi’u tradicional reheve, ndo’úiva tembi’u industrializado henyhẽva asuka, arina refinada, aséite ra’ỹigui ha grasa trans, ha ndorekóiva mba’asy korasõme. Ijapytepekuéra oĩ [masái](https://pt.wikipedia.org/wiki/Massai) Kenia ha Tanzania-pegua, Tokelau-pegua Polinesia-pe, Tukisenta ha Kitava-pegua Papúa Nueva Guinea-pe, tsimane Bolivia-pegua ha aché Paraguay-pegua.

### Masái: kamby noñembopupúiva, so’o ha tuguy

Masái rembi’u haimete opa ha’e kamby noñembopupúiva, so’o ha tuguy, sa’ieterei yva ha ka’avo reheve. Investigador George Mann, ohesa’ỹijova’ekue chupekuéra década 1960 ha 1970-pe ( [Journal of Atherosclerosis Research, 1964](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14193818/) ), ohechauka 3.000 caloría ára ha ára apytégui, 66% ou ñandy mymbagui, ha upévagui 40% guive 60% peve ha’e saturada, omyesakãháicha fundación artículo [The Skinny on Fats](https://www.westonaprice.org/health-topics/the-skinny-on-fats/). Omega-6 opyta 1,7% caloría-pe. Masái-kuéra ndorekói mba’asy korasõme, ha upéicharõ jepe American Heart Association he’i gueteri ojeheja haguã grasa saturada 5% térã 6% caloría-pe.

### Tokelau: koko mbarete

Pacífico Sur-pe, Prior ha iñirũnguéra ohesa’ỹijo Tokelau-pegua década 1970 paha ha 1980 ñepyrũme ha ndojuhúi mba’asy korasõme, ha haimete ni obesidad ni diabetes ( [American Journal of Clinical Nutrition, 1981](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7270479/) ). Ta’anga 1876-pegua ohechauka peteĩ tetã hesãiháicha ojehecháva.

Hembi’u, ojoavyetéva masái-gui, ha’e koko, pira, tubérculo ha yva. 54% guive 62% peve caloría ou kokogui, oĩ aséite koko jepe, oguerekóva 91% guive 95% peve grasa saturada. Oĩmbáva, 53% tembi’u ha’e ñandy, ha 48% caloría ha’e grasa saturada. Masái oguerekóramo tembi’u ijyvatevéva grasa saturada mymbagui ojehaiva’ekue, Tokelau-pegua, autor ohechaháicha, oguereko ijyvatevéva grasa saturada ka’avogui. Omega-6 opyta 1% rupi, ha poliinsaturado oĩmbáva (omega-6 ha omega-3 oñondive), 2%-pe. **Upépe opavave ñaimeva’erã**, he’i Knobbe.

### Tukisenta: haimete jety añoite

Tukisenta-pegua, Papúa Nueva Guinea-pe, oguereko ambue perfil. 1973-pe, investigador australiano Sinnett ha Whyte he’i jety ha’eha hetave 90% tembi’úgui, ha sapy’ánte karu guasu kure ha ryguasu reheve ( [Journal of Chronic Diseases, 1973](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/4718949/) ). Macronutriente proporción oñemboja mbarete carbohidrato gotyo (94,6%), 3% ñandy ha 2,4% proteína añoite reheve, ha katu dato omyesakãvéva ha’e omega-6: 0,6%.

779 tapicha oguerekóva hetave 15 ary apytépe, tetã ipiru, ipu’aka tetepe ha okaru porã, obesidad, presión yvate, diabetes, gota, mba’asy isquémica korasõme térã degeneración macular’ỹre.

## Japón mbo’epy

Japón oguerekova’ekue avei tesãi techapyrã. Upépe oĩ Okinawa, ijupegua ha’éva (térã ha’eva’ekue) ko yvy ape ári oikove pukuvéva. 1976-pe, obesidad japonés tuichakuéva apytépe ha’e 1,1% rupi (tetã oiporu corte ramo índice de masa corporal 30 ha, ko’ã década pahápe, omboguejy 25-pe, ha upéva omoambuemi número). Década 1950-pe, investigador Yerushalmy ha Hilleboe he’iháicha, Japón mba’asy korasõme tasa oĩ sa’ivéva apytépe ko yvy ape ári.

Ko’ã década ohasávape, japonés-kuéra tesãi oñembyai:

- kuimba’e apytépe, sobrepeso ha obesidad ojupi opa edad-pe 1980 guive; 2019-pe, 32% kuimba’e ha 22% kuña oguerekóva 20 ary térã hetave ipohyive va’erãgui;

- presión diastólica promedio ojupi 73,5 guive 1958-pe 82 peve 1999-pe, ojeporuvévo pohã presión-rã, opita sa’ive jepe;

- cáncer pulmón, py’a, colon ha mama-pegua ojupi mbarete década 1950 guive;

- Okinawa-pe, síndrome metabólico ohupyty 30,2% kuimba’e (ha 10,3% kuña) 2003 ha 2004-pe, ha mbyte kuimba’e oguerekóva 40 ary térã hetave ha’e obeso ( [Journal of Atherosclerosis and Thrombosis, 2005](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16205025/) );

- estudio-kuéra ohechauka diabetes tipo 2 nivel ñanemondýiva mitã japonés apytépe, peteĩ mba’asy araka’eve ndaha’eiva’erã mitã mba’asy;

- 2009-pe, investigador-kuéra he’i Japón ha’eha "tetã ohupytyvéva epidemia mundial de diabetes apytépe peteĩ", ha diabético-kuéra porcentaje tetãme oñembohetave pokõi vése 1970 guive.

### Mba’épa oiko japonés-kuérandi?

Omoambue hembi’u occidental-icha. 1970-pe, Japón ohupyty restaurante fast-food peteĩha, peteĩ KFC, ha 1971-pe og̃uahẽ McDonald’s. Upe jave, cadena socio japonés, Den Fujita, he’i japonés-kuéra ndaipukúiha ha ipire sa’yjuha ho’u haguére pira ha arro añoite mokõi mil ary pukukue. 2007-pe, oĩma haimete 4.000 McDonald’s tetãme ha, 2012-pe, hetave 1.100 KFC, cadena japonesa MOS Burger ha ambue, Subway ha Krispy Kreme-icha ndive. Autor oapostá ko’ã cadena papas fritas oñembohykue aséite soja-pe, ha katuete ndaha’éi sebo-pe. Okinawa-pe oĩ 18 McDonald’s ha 10 KFC 2020-pe. 2010 ha 2020 pa’ũme, fast-food venta Japón-pe ojupi 38%. Kosina tradicional opytáva hapykuépe ha’e ambue artículo fundación-pegua rembiapo, [Inside Japan](https://www.westonaprice.org/health-topics/traditional-diets/inside-japan-surprising-facts-about-japanese-foodways/).

Iñextraño, caloría promedio ojeho’úva oguejy, 2.800 caloría rupi ára ha ára 1958-pe 2.200 peve 1999-pe. Carbohidrato pehẽngue avei oguejyeterei, 84% guive 62% peve, ha asuka ojeporúva oguejy upe aja diabetes ojupi pya’eterei. **Diabetes ha obesidad ojupi caloría ha asuka oguejy aja.**

Ha’ete ndaikatuiva’erãha, ha katu ikatu. Oĩ heta estudio mymba reheve ohechaukáva, caloría peteĩchaguáre, umi ohupytýva aséite ra’ỹigui ipohýi ojupi mokõi vése hetave ha ikyraiterei, semana térã mes pukukue.

### Sa’i ñandy, heta aséite

Japón oguereko ñandy ojeporúva sa’ivéva tetã desarrollado apytépe, 20% caloría-gui, ha 7% añoite grasa saturada. Ha katu, 1960 ha 2004 pa’ũme, aséite ra’ỹigui ojeporúva ojupi 333%, ha omega-6, 520%. 1960-pe, japonés-kuéra hesãiterei jave, ho’u 9 gramo aséite ra’ỹigui ára ha ára (mokõi cucharita rupi, cantidad ojeaguantakuaáva). 2004-pe, 39 gramo, ha hasyve ha ipohyive hikuái. 1999-pe, 76% caloría ñandygui ou aséite ra’ỹigui.

Autor oguereko avei dato ohechaukáva degeneración macular ojupiha 82 vése Japón-pe, 0,2% guive década 1970-pe 16,37% peve 2013-pe, ha upéva ombojoaju aséite ra’ỹigui ha tembi’u industrializado ndive añoite. Mbykymírõ: sa’ive caloría ha sa’ive carbohidrato reheve, ha katu irundy vése ári hetave aséite ra’ỹigui reheve, og̃uahẽ sobrepeso, obesidad, irundy cáncer tuichavéva, presión yvate, diabetes, síndrome metabólico ha degeneración macular ojupi mbarete, ha avei oguejy tekove pukukue.

## Elefante sala-pe: ndaha’éi carbohidrato

Autor he’i macronutriente proporción michĩmi ojoajuha mba’asy crónico ñembohetaitereíre. Tetã tradicional hesãiva oje’éva apytépe, carbohidrato oĩ 17% caloría-gui masái apytépe guive 85% peve okinawense 1968-pegua apytépe ha haimete 95% Tukisenta-pe. FAO, Naciones Unidas agencia tembi’u ha ñemitỹ rehegua, he’iháicha, carbohidrato ojeporúva ko yvy ape ári opyta haimete peteĩchaguáicha 1964 ha 2007 pa’ũme, 63% guive 64% peve caloría-gui, ha yvy 1964-pegua hesãive.

Asuka avei nomyesakãi opa mba’e: Estados Unidos-pe, Japón-pe guáicha, ojeporúva sa’i oñemoambue 1961 guive, ha norteamericano-pe oguejy hína 2004 guive. Ha ñandy oĩ 66% caloría-gui masái apytépe guive 3% peve Tukisenta-pe. Oimérõ he’iséva tesãi odependeha macronutriente proporción-gui, low-carb versión-pe térã ñandy sa’íva versión-pe, oikotevẽ omyesakã ko’ã número.

Knobbe-pe guarã, ndaipóri duda: elefante sala-pe, sa’i oñeñe’ẽva hese ko’ã ary ohasáva peve, ha’e **aséite ra’ỹigui omega-6 hetáva**. Tetã tradicional-pe, omega-6 opyta 0,6% ha 1,7% pa’ũme caloría-gui; tembi’u occidentalizado-pe, 7% ha 12% pa’ũme. Ha ndaikotevẽi jepe ojupieterei ojeporúva, omega-6 oñembyaty rupi tete ñandýpe, ha upépe ombyai gueteri.

Autor dato ndojekuaaukáiva gueteri 1961 guive 2018 peve ohechauka, Estados Unidos-pe, aséite vegetal ojeporúva oñembohetave mbohapy vése ári (ha ojupi gueteri), ha obesidad oho upe ritmo-pe, 13% tuichakuéva 1961-pe 42,4% peve 2018-pe. 1999 guive añoite, obesidad grave oho 4,7% guive 9,2% peve, haimete mokõi vése. Ko yvy ape ári, obesidad ohupyty peteĩ tapicha mokõipa apytégui 1975-pe ha ko’ágã haimete peteĩ pokõi apytégui, mbohapy vése hetave.

1865-pe, aséite ra’ỹigui ojeporúva ha’e cero. 1961-pe, promedio mundial og̃uahẽ haimete 16 gramo peteĩteĩ tapicha ára ha ára ha, 2014-pe, ohasa 65 gramo. Autor he’iháicha, ha’e peteĩ ñembohetave haimete opa’ỹva aséite ojeporúvape, oúva oñondive mba’asy crónico ñembohetave haimete opa’ỹva ndive.

## Mba’éichapa ikatu remomichĩ omega-6 nde rembi’úpe

Knobbe oñepyrũ ohechakuaa aséite ra’ỹigui ha omega-6 peligro 2011-pe. Oguereko artritis 33 ary guive ha, 50 ary oguerekórõ, ojapo ñemoambue michĩ hembi’úpe. Ojeguerohoryeterei mba’eichaitépa iporãve oñeñandu pa ára añoitépe. Oñepyrũ olee ha ojuhu Price aranduka ha Weston A. Price Foundation.

Oftalmólogo ramo, ontende rire tembi’u industrializado ha tembi’u occidentalizado henyhẽva aséitegui oĩha mba’asy crónico rapykuéri, ohechakuaa sapy’a: degeneración macular ikatu ou upe mba’égui avei. Heta tapicha opensa og̃uahẽha ko tema-pe tesa mba’asy guive, ha katu ha’e ambue gotyo: ypy ontende pa’ũ guasu, upéi omaña degeneración macular-pe. Mba’asy ijetu’u ha, peteĩ estadio guive, ha’ete ndaikatuiha ojevy. Upéicharõ jepe, ombyaty heta tapicha omombe’úva **ombopyta haguére degeneración macular oho tenondévo** oiporu rire tembi’u ymaguare.

Mba’éichapa ikatu jahupyty omega-6 1% rupi caloría-gui? Autor he’íva:

- **Ejapo haimete opa karu ógape** ha eñangarekoeterei rekaru jave okápe.

- **Embogue aséite ra’ỹigui:** ani remoĩ tembi’úpe, ani rekosina hendive ha ani re’u tembi’u industrializado.

- **Ani rejerovia tembi’u restaurante-pegua rehe**, hetavéva (opa mba’e ári Estados Unidos-pe) okosina aséite soja ha canola reheve.

- **E’u nuez ha ra’ỹi sa’ieterei**, ha’ekuéra ha iñaséite oguereko hetaiterei omega-6. Autor omombe’u ohechaha resultado vai tapicha oñeha’ãva ohupyty iñandy heta nuez-gui.

### Mba’e ñandýpa iporãve kosinarã?

Oĩ peteĩ obsesión opavavépe aséite rehe, ha autor ohendu akóinte ko porandu: mba’e aséitepa aiporúta kosinarã? Ndontendéi mba’érepa tapichakuéra ndojevýi manteca, ghee térã ambue ñandy tradicional-pe, kure ñandy ha [vaka sebo](https://nuecru.com.br/gn/tallow) mymba hesãivagui-icha, ohecháva ñandy iporãitereíva ha seguro kosinarã. **Manteca oaguantáva peguarã, he’i: ekosina opa mba’e manteca reheve.** Ojaposéva iñandy tee ojuhu tape [kure ñandy ha sebo ógape ojejapo haguã](https://nuecru.com.br/gn/blog/mbaeichapa-ejapo-kure-nandy-sebo-ogape) -pe.

Omega-6 hetaitereígui okuerakuévape guarã, tembi’u oguerekóva heta vitamina E natural-mente oipytyvõ, opa mba’e ári so’o ha mymba ryepy, ñepyrũ [py’a](https://nuecru.com.br/gn/blog/pya-higado-tembiu-nutriente-hetave) guive.

Ha ambue aséite? Autor ohecháva:

- **Aséite koko:** ikatu ha’e ñandy kosinarã seguro ha hesãiva ndoiporúivape manteca, kure ñandy térã sebo. Autor oikuaa peve, noñembojehe’ái.

- **Aséite oliva ha aséite aguacate:** oñembojehe’aiterei. Ndaikatúi ojehecha peteĩ aséite oliva "extravirgen prensado en frío" añeteha, ni mboy ácido linoleico oguereko, ikatúva oñemoambue lote-gui lote-pe. Autor ndo’úi aséite oliva. (Omega-6 ojoavyha aséite oliva-kuéra apytépe ha’e [heladera prueba](https://www.westonaprice.org/health-topics/olive-oil-refrigerator-test/) rehegua, Sally Fallon Morell mba’e.)

- **Aséite palma:** ndojeipotái, oguereko rupi 10% rupi ácido linoleico ha ojeguenohẽ haku reheve.

- **Aséite palmiste:** ojeguenohẽva ro’ýpe ha 2% rupi ácido linoleico reheve, ikatu ojeporu.

### Omega-6 so’o ha ryguasu rupi’ápe: mymba rembi’u iñimportante

Heta aséite ra’ỹigui oguereko hetave 50% ácido linoleico, ha ñandy mymbagui sa’ive 3%, mymba-kuéra ho’úramo hembi’u tradicional tee.

Vaka ha’e peteĩ caso especial. Rumiante ramo, hyekue heta pehẽngue reheve, ohidrogena ñandy poliinsaturado tembi’u rapére, omoambuévo monoinsaturado ha saturada-pe, ha upéicha ácido linoleico iñandýpe opyta michĩ. Upéicha, vaka 100% ñúme okarúvape, ácido linoleico opyta 2% ha 3,4% pa’ũme, ha vaka confinado, avati ha soja reheve okarúvape, ijyvatemive, 2,4% guive 3,9% peve (fundación ohai [ácido graso ñehesa’ỹijo vaka sebo ñúme ha confinamiento-pe okarúva rehegua](https://www.westonaprice.org/health-topics/know-your-fats/fatty-acid-analysis-of-grass-fed-and-grain-fed-beef-tallow/) ). Upéicharõ jepe, oĩ heta ambue mba’ére iporãve [vaka ro’o 100% ñúme okarúva](https://nuecru.com.br/gn/blog/soo-vaka-kapiipegua-mbaerepa-hepyve) ha oñeñangareko porãva.

Ryguasúpe, ojoavyve: 2,5% rupi ácido linoleico ryguasu ñúme okakuaáva ro’ópe ha 18% térã hetave confinado avati ha soja reheve okarúvape. Ha upéva ohasa ryguasu rupi’ápe. Peteĩ granja Michigan-pegua, Angel Acres Farm, omondo autor-pe ko’ã dato ácido linoleico rehegua peteĩteĩ ryguasu rupi’ápe:

- ryguasu sãso okarúva arveja, cebada, alfalfa, vaka sebo, kapi’i pyahu, lombriz ha tymbachu’i: **176 mg**;

- ryguasu ñúme okarúva avati ha soja ndaha’éiva transgénico reheve: 465 mg;

- ryguasu jaula’ỹre okarúva avati ha soja transgénico reheve: 585 mg;

- ryguasu rupi’a jepiveguáva supermercado-pegua, granja industrial-gui: **734 mg**.

Peteĩ ryguasu rupi’a granja industrial-gui, upévare, oguereko irundy vése ári ácido linoleico peteĩ ryguasu rupi’a "ymaguare"-gui. Autor he’i ani haguã ojeho’u hetave 4 gramo ácido linoleico ára ha ára: irundy ryguasu rupi’a ymaguare ome’ẽ 17,5% añoite upe límite-gui, ha irundy granja-pegua 73%. Peteĩ tape ha’e reguereko [ryguasu nde korapýpe](https://nuecru.com.br/gn/blog/ryguasu-korapype-ryguasu-rupia-ogape); ambue ha’e rejogua ryguasu rupi’a ryguasu sãso omongakuaávagui, [productor-kuéra mapa](https://nuecru.com.br/gn/chokokue) -pe.

Kure ndive oiko upéicha avei: 2% rupi ácido linoleico mymba ñúme okakuaáva ro’ópe, ha 20% confinado avati ha soja reheve okarúvape, tema ojevýva [Bacon ombyaípa tesãi?](https://nuecru.com.br/gn/blog/bacon-ivai-mbaeichapa-reiporavo-iporava) -pe. Ha hamburguesa ñembojoja he’iete: 2,6% rupi ácido linoleico vaka ro’o hamburguesa-pe ha 15,7% hamburguesa vegetal-pe. Autor he’iháicha, upéva añoite oĩma ojepoi haguã so’o japúgui ha jaiporavo haguã [hamburguesa añetegua](https://nuecru.com.br/gn/tembiu-apo/hamburguer).

## Nueva York, 1911: ta’anga obesidad’ỹre

Autor ohechaukase peteĩ film ypykuévagui ojegrabava’ekue Estados Unidos-pe: [Nueva York tape 1911-pe](https://www.youtube.com/watch?v=hZ1OgQL9_Cw). Umi tapicha ndoikuaái mba’eve nutrición, vitamina, grasa saturada térã omega-6 rehe, ha ndo’úi suplemento, ha katu ndojehechái ni peteĩ tapicha ipohyivéva. Ha upéva heladera oñemyasãi mboyve óga rupi.

Tembi’u oguereko heta so’o ha tembi’u ikatúva oñeñongatu, heta papa ha heta mbujape-icha, mokõi vése rupi mbujape ko’ágã ojeho’úvagui. Ha katu oguereko 1 gramo rupi añoite aséite omega-6 ára ha ára, ha ipehẽngue mbyte ikatu ou aséite oliva-gui. Peteĩ sa ary ári rire, 86% ñandy oñemoĩva tembi’úpe ha’e aséite industrial ra’ỹigui, ha haimete 43% norteamericano ipohyive térã ha’e obeso.

1911-pe, tapichakuéra ho’u oĩva, ha upéicha ojapo ko’ágã: ho’u aséite vegetal omoñe’ẽva corporación tembi’u rehegua ha "dictócrata tembi’u rehegua", fundación ohenóiháicha autoridad nutrición rehegua. Autor he’iháicha, umi henyhẽva oncología ha cardiología sala, heta jey mitãrusu, ha’e víctima peteĩ tembi’u ñeme’ẽ peligroso-gui. **Aséite ra’ỹigui oheja hapykuere ñembyai, ha og̃uahẽma ára oñekondena haguã veneno metabólico ha biológico crónico ramo.**

## Cuadro: mba’asy crónico ñembohetave

- **Cáncer:** 1900-pe, 64 norteamericano 100 mil-gui omano cáncer-gui; 2001-pe, 196 100 mil-gui. Oje’e peteĩ norteamericano mbohapývagui ohupytytaha diagnóstico cáncer-pegua hekove pukukue.

- **Diabetes:** sa’i ojehecháva sa’ary 19-pe, diabetes opaichagua ojupi opa’ỹre sa’ary 20-pe ha oñembohetave 30 vése 1935 ha 2020 pa’ũme, 0,37% guive 11,3% peve tetãme, prediabético-kuéra ojepapa’ỹre. 1961 guive, Estados Unidos-pe ojupi pa vése, 1,05% guive 10,5% peve.

- **Obesidad:** kuimba’e preso apytépe sa’ary 19-pe, investigador Scott Alan Carson, Universidad de Texas-pegua, he’iháicha, obesidad ha’e 1,2%. 1960-pe, og̃uahẽ 13% Estados Unidos-pe, 11 vése hetave, tetã ohecha gueteri jave ijehe ipiru ha hesãiha. 2018-pe, 42,4%, 35 vése hetave.

- **Síndrome metabólico:** ha’e presión yvate, colesterol "yvate", resistencia a la insulina, glucosa yvate ha ñandy hye rehe ñembojoaju. Médico Eskil Kylin, sueco, ha Gregorio Marañón, español, oñepyrũ omombe’u década 1920 ñepyrũme, ha ambue descripción osẽ década 1940 pahápe. Década 1980 ha 2012 pa’ũme, prevalencia ojupi 35%, 25% rupi guive 34% peve. 2016-pe, oje’e 12,2% añoite norteamericano, peteĩ poapy apytégui, ha’eha "metabólicamente hesãiva", he’iséva ojapo po criterio salud metabólica-pegua.

- **Degeneración macular ary ndive oúva:** ha’e peteĩ mba’e tenondegua ohundíva hecha ndojevyvéiva ha tesa’ỹ 65 ary rire. Década 1850 mbyte guive 1930 peve, sa’ieterei ojehecha, 50 caso rupi añoite ojehaiva’ekue. 2020-pe, oĩ haimete 200 millón caso yvy ape ári, ha oje’e haimete 300 millón oĩtaha 2040-pe ( [Lancet Global Health, 2014](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25104651/) ).

- **Osteoartritis:** oñembohetave mokõi vése sa’ary 20 pukukue.

- **Alzheimer:** caso peteĩha ojekuaáva oñemyasãi Alois Alzheimer 1907-pe. Mokõipa ary rire, oĩ 13 caso añoite oñemombe’úva. Ko’ágã, Organización Mundial de la Salud oimo’ã 55 millón tapicha oguereko demencia yvy ape ári ha haimete 10 millón caso pyahu ary ary (peteĩ mbohapy segundo-pe), ha Alzheimer ha’e 60% guive 70% peve.

## Emoñe’ẽ avei

### Nu&Cru-pe

- [Kure ñandy ombyaípa tesãi? Ñandy oje’e vaíva hese reírei](https://nuecru.com.br/gn/blog/kure-nandy-ivaipa-tesaime)

- [Manteca ombyaípa tesãi? Mba’ére iporãve](https://nuecru.com.br/gn/blog/manteca-ivaipa-mbaerepa-iporave)

- [Mba’éichapa ojejapo kure ñandy ha sebo ógape](https://nuecru.com.br/gn/blog/mbaeichapa-ejapo-kure-nandy-sebo-ogape)

- [Tembi’u ymaguare: dieta-kuéra paha](https://nuecru.com.br/gn/blog/tembiu-ymaguare-ha-dieta-reko)

- [De olho no óleo: restaurante okosináva ñandy añetegua reheve mapa](https://nuecru.com.br/gn/esareko-nandire)

- Receta oikotevẽva ñandy añetegua: [pakova chyryry ñandýpe](https://nuecru.com.br/gn/tembiu-apo/bananas-fritas-na-gordura), [andai cabotiá chyryry ñandýpe](https://nuecru.com.br/gn/tembiu-apo/abobora-cabotia-frita-na-gordura) ha [ryguasu rupi’a bacon reheve](https://nuecru.com.br/gn/tembiu-apo/ovos-com-bacon)

- [181 Receitas Ancestrais](https://nuecru.com.br/gn/tembiu-ymaguare), Nu&Cru receta aranduka

### Weston A. Price Foundation-pe (inglés-pe)

- [The Oiling of America](https://www.westonaprice.org/health-topics/the-oiling-of-america/)

- [Precious Yet Perilous](https://www.westonaprice.org/health-topics/know-your-fats/precious-yet-perilous/)

- [The Big Fat Surprise: Toxic Heated Oils](https://www.westonaprice.org/health-topics/know-your-fats/the-big-fat-surprise-toxic-heated-oils/)

- [The Great Con-ola](https://www.westonaprice.org/health-topics/know-your-fats/the-great-con-ola/)

- [The Skinny on Fats](https://www.westonaprice.org/health-topics/the-skinny-on-fats/)

## Referencia-kuéra

- Bethell CD, Kogan MD, Strickland B et al. **A national and state profile of leading health problems and health care quality for US children**. Academic Pediatrics, 2011;11(3 Supl.):S22-S33.

- Departamento de Agricultura de Estados Unidos. **Dietary Guidelines for Americans**, 1980.

- Jones DS, Podolsky SH, Greene JA. [The burden of disease and the changing task of medicine](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22716973/). New England Journal of Medicine, 2012;366:2333-2338.

- Roberts CS. **Herrick and heart disease**. In: Walker HK et al. (eds.), Clinical Methods, 3ª edición. Boston: Butterworths, 1990.

- Lehnardt K. **66 sweet facts about sugar**. Fact Retriever, 3 jasypa 2016.

- Jennings B. **Dr. Otto's amazing oil**. Pennsylvania State University, 2021.

- Kirsch H. **Stone-milled vs. roller-milled flour: what's the difference?** TastingTable, 17 jasypateĩ 2022.

- McCormick M. **Hudnut corn oil pioneer**. Terre Haute Tribune Star, 28 jasyteĩ 1996.

- Walker C. **The hidden history of why vegetable oil is in your kitchen will shock you**. UMZU, 31 jasyapy 2020.

- Ramsey D, Graham T. **How vegetable oils replaced animal fats in the American diet**. The Atlantic, 26 jasyrundy 2012.

- Shurtleff W, Aoyagi A. **History of Soybean Crushing: Soy Oil and Soybean Meal (980-2016)**. Lafayette: Soyinfo Center, 2016.

- Brown DE. **It's linoleic acid intake that matters**. Ñembohovái "Nutrition matters"-pe. BMJ, 2014;349:g7255.

- **The dose makes the poison**. Chemical Safety Facts.

- Guyenet SJ, Carlson SE. [Increase in adipose tissue linoleic acid of US adults in the last half century](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26567191/). Advances in Nutrition, 2015;6(6):660-664.

- Hand DJ. **Modern statistics: the myth and the magic**. Journal of the Royal Statistical Society, Series A, 2009;172(2):287-306.

- Fung TT, Chiuve SE, McCullough ML et al. [Adherence to a DASH-style diet and risk of coronary heart disease and stroke in women](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18413553/). Archives of Internal Medicine, 2008;168(7):713-720.

- **DASH diet: healthy eating to lower your blood pressure**. Mayo Clinic, 25 jasypoteĩ 2021.

- Mann GV, Shaffer RD, Anderson RS et al. [Cardiovascular disease in the Masai](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14193818/). Journal of Atherosclerosis Research, 1964;4:289-312.

- Fallon S, Enig MG. [The skinny on fats](https://www.westonaprice.org/health-topics/the-skinny-on-fats/). Weston A. Price Foundation, 1º jasyteĩ 2000.

- Prior IA, Davidson F, Salmond CE et al. [Cholesterol, coconuts, and diet on Polynesian atolls: a natural experiment: the Pukapuka and Tokelau island studies](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7270479/). American Journal of Clinical Nutrition, 1981;34(8):1552-1561.

- Sinnett PF, Whyte HM. [Epidemiological studies in a total highland population, Tukisenta, New Guinea](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/4718949/). Journal of Chronic Diseases, 1973;26(5):265-290.

- Yerushalmy J, Hilleboe HE. **Fat in the diet and mortality from heart disease; a methodologic note**. New York State Journal of Medicine, 1957;57(14):2343-2354.

- Phillips M. **How Aflac built an empire on Japan's unspeakable nightmare**. Quartz, 8 jasypa 2013.

- Tanaka H, Uera F, Tsukuma H et al. **Distinctive change in male liver cancer incidence rate between the 1970s and 1990s in Japan**. Japanese Journal of Clinical Oncology, 2007;37(3):193-196.

- Minami Y, Nishino Y, Tsubono Y et al. **Increase of colon and rectal cancer incidence rates in Japan: trends in incidence rates in Miyagi Prefecture, 1959-1997**. Journal of Epidemiology, 2006;16(6):240-248.

- Yako-Suketomo H, Katanoda K. **Time trends in breast cancer mortality between 1950 and 2008 in Japan, USA and Europe based on the WHO mortality database**. Japanese Journal of Clinical Oncology, 2011;41(10):1240.

- Tanaka H, Shimabukuro T, Shimabukuro M. [High prevalence of metabolic syndrome among men in Okinawa](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16205025/). Journal of Atherosclerosis and Thrombosis, 2005;12(5):284-288.

- Urakami T, Miyata M, Yoshida K et al. **Changes in annual incidence of school children with type 2 diabetes in the Tokyo Metropolitan Area during 1975-2015**. Pediatric Diabetes, 2018;19(8):1385-1392.

- Neville SE, Boye KS, Montgomery WS et al. **Diabetes in Japan: a review of disease burden and approaches to treatment**. Diabetes/Metabolism Research and Reviews, 2009;25(8):705-716.

- Dinh ML. **The top 8 fast food chains in Japan**. Japan Today, 17 jasyporundy 2013.

- Angel Acres Farm. **About**.

- Shiryaev D. [A Trip Through New York City in 1911](https://www.youtube.com/watch?v=hZ1OgQL9_Cw). YouTube.

- Centers for Disease Control and Prevention. **An Update on Cancer Deaths in the United States**. Atlanta: CDC, 2022.

- Centers for Disease Control and Prevention. **By the numbers: diabetes in America**. Ojehechajeýva 25 jasypa 2022.

- Carson SA. **Racial differences in body mass indices of men imprisoned in 19th century Texas**. Economics and Human Biology, 2009;7(1):121-127.

- Hales CM, Carroll MD, Fryar CD et al. **Prevalence of obesity and severe obesity among adults: United States, 2017-2018**. NCHS Data Brief, nº 360. Hyattsville: National Center for Health Statistics, 2020.

- Sarafidis PA, Nilsson PM. **The metabolic syndrome: a glance at its history**. Journal of Hypertension, 2006;24(4):621-626.

- Swarup S, Goyal A, Grigorova Y et al. **Metabolic syndrome**. Treasure Island: StatPearls Publishing, 2023.

- Araújo J, Cai J, Stevens J. **Prevalence of optimal metabolic health in American adults: National Health and Nutrition Examination Survey 2009-2016**. Metabolic Syndrome and Related Disorders, 2019;17(1):46-52.

- Knobbe CA. **Was age-related macular degeneration rare in the 19th century because we didn't live as long?** Cure AMD Foundation, s.f.

- Wong WL, Su X, Li X et al. [Global prevalence of age-related macular degeneration and disease burden projection for 2020 and 2040: a systematic review and meta-analysis](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25104651/). Lancet Global Health, 2014;2(2):e106-e116.

- Wallace IJ, Worthington S, Felson DT et al. **Knee osteoarthritis has doubled in prevalence since the mid-20th century**. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2017;114(35):9332-9336.

- Drouin E, Drouin G. **The first report of Alzheimer's disease**. Lancet Neurology, 2017;16(9):687.

- Organización Mundial de la Salud. **Dementia**. 15 jasyapy 2023.

Ko kuatia ha’e peteĩ adaptación "The Omega-6 Apocalypse"-gui, Chris Knobbe mba’e, osẽva’ekue revista Wise Traditions in Food, Farming and the Healing Arts-pe, Weston A. Price Foundation-pegua, 2023 arahaku jave. [Emoñe’ẽ original inglés-pe](https://www.westonaprice.org/health-topics/the-omega-6-apocalypse/).

As informações têm caráter educativo e não substituem avaliação individual de profissional de saúde habilitado.

Continue lendo

## Outros artigos

29 de octubre de 2026 · productor-gui mesa peve

## Mba’éichapa rejogua vaka so’o directamente productor-gui: sello ha vaka cuarto

Mba’éichapa rejuhu peteĩ productor, mba’épa reporandu kapi’i ha terminación rehe, mba’épa omoañete sello SIF, SIE ha SIM, ha mboy so’o osẽ peteĩ vaka cuarto-gui nde freezer-pe g̃uarã.

Ler artigo →

→ [29 de octubre de 2026 · productor-gui mesa peve](https://nuecru.com.br/gn/blog/jogua-vaka-soo-productor-gui)

29 de octubre de 2026 · kosina ymaguare

## Japepo inox-pe oja tembi’u? Mba’éichapa reiporu ani hag̃ua oja, paso a paso

Embohaku raẽ japepo nandi, ejapo y tykue prueba, emoĩ ñandy ha eha’arõ tembi’u ojepe’a ijehegui peve. Método so’o, ryguasu rupi’a, pira ha papárã, ha mba’éichapa emopotĩ japepo.

Ler artigo →

→ [29 de octubre de 2026 · kosina ymaguare](https://nuecru.com.br/gn/blog/japepo-inox-ani-hagua-oja)

29 de octubre de 2026 · kosina ymaguare

## Mba’e japepo iporãvéva: inox, kuarepotihũ, ñai’ũ térã ita jabón?

Inox, hierro fundido, hierro batido, ñai’ũ, ita jabón térã esmaltada: mba’e rehe g̃uarã peteĩteĩ japepo, mba’éichapa ñañangareko hese ha mba’ére rohejá okápe antiadherente ha aluminio.

Ler artigo →

→ [29 de octubre de 2026 · kosina ymaguare](https://nuecru.com.br/gn/blog/japepo-iporaveva-inox-kuarepotihu-naiu)

[Todos os artigos](https://nuecru.com.br/gn/blog)

---

Nu&Cru, alimentação ancestral: https://nuecru.com.br
Guia para agentes de IA: https://nuecru.com.br/llms.txt · Mapa do site: https://nuecru.com.br/sitemap.xml · Contato: https://nuecru.com.br/contato
